Boş levha: Locke zihni gerçekten boş mu sandı?

Zihin doğuştan boş bir kâğıttır cümlesi, Locke'un adıyla birlikte dolaşır. Cümle akılda kalır. Kaldığı için de metnin geri kalanını örter. John Locke, doğuştan hazır bilgilerle geldiğimizi reddeder. Reddetmek, zihnin hiçbir yapısı olmadığını söylemekle aynı şey değildir. Boş levha, bir slogan olarak bu ayrımı siler. Yazı, sloganı metne geri götürmeye çalışır.

Ne reddedilir?

Locke, herkesin doğuştan bildiği hazır ilkeler olduğu düşüncesine itiraz eder. Çocuklar, bu ilkeleri herkes aynı cümleyle taşımıyorsa, ilkenin doğuştan olduğu iddiası zayıflar. Zayıflama, insanın hiçbir şeye yatkın olmadığı anlamına gelmez. Anlamı daha dardır: bilgi dediğimiz içerik, dünyaya hazır cümleler halinde konmuş değildir. İçerik, deneyimle birikir.

Deneyimi de yalnızca beş duyuya kilitlemez. Dışarıdan gelen duyum bir kaynaktır. Zihnin kendi işlemlerine bakması, Locke'un düşünme ya da refleksiyona ayırdığı ikinci kaynaktır. İkinci kaynak, levhayı dış dünyanın kör bir aynası olmaktan çıkarır. Ayna benzetmesi, sloganın en çok sevdiği resimdir. Resim, Locke'un kendi ayrımından daha yoksuldur.

Descartes ile ayrılan kapı

Descartes, kuşkuyu bir an askıya alıp ayakta kalan bir eşiği arıyordu. O eşik düşünmenin kendisini yakalamakta durur. Locke da düşünmeyi ciddiye alır. Fakat bilgiyi, doğuştan bir stoktan çok, duyumun ve refleksiyenin biriktirdiği fikirlerde arar. İkisi de acele inancı sevmez. Sevmedikleri şeyin kaynağı başkadır. Biri temelin sırasını, diğeri içeriğin nereden geldiğini sorar.

Hume ise biriktirdiklerimizin zorunlu bağa nasıl dönüştüğünü sorgular. Alışkanlık notu beklentinin türünü konuşur. Locke, beklentiyi henüz o sertlikte budamaz. O, fikrin deneyimden geldiğini savunmakla meşguldür. Üç düşünürü aynı deneyci sepete koymak, sepetin içindeki sırayı karıştırır. Sıra karışınca boş levha, hepsinin ortak sloganı olur. Slogan, hiçbirinin tam cümlesi değildir.

Yatkınlık ile hazır cümle

Sonraki tartışmalar, Locke'un reddettiği şeyin hazır cümle mi yoksa her türlü yatkınlık mı olduğunu sorar. Bir yatkınlık, henüz söylenmemiş bir ilkedir. Dil öğrenmeye, yüzleri ayırt etmeye ya da acıyı fark etmeye dair bir eğilim, doğuştan bir teorem olmak zorunda değildir. Locke'u bugünün bütün zihin tartışmasının hakemi yapmak, on yedinci yüzyıl metnini olduğundan geniş okumaktır.

Geniş okuma iki uca düşer. Biri, insanı tamamen yazılabilir bir yüzey sanır. Yüzey, her içeriği aynı kolaylıkla alır. Diğeri, birkaç hazır cümleyi bütün kültürün temeli ilan eder. Locke bu iki ucun arasında, daha dar bir itiraz bırakır. İtiraz, bilginin hazır geldiği iddiasınadır. İtiraz, öğrenmenin herkeste aynı hızda olacağını da vaat etmez.

Eğitimde sloganın bedeli

Boş levha, eğitimde bazen umut diye kullanılır. Herkes her şeyi öğrenebilir, çünkü kimse dolu gelmez. Umut, farkı inkâr edince zulme döner. Aynı süre, aynı anlatım, aynı sonuç beklentisi, levhanın gerçekten boş ve özdeş olduğu varsayımına dayanır. Varsayım bozulunca başarısızlık kişinin tembelliğine yazılır. Yazılan tembellik, anlatımın yükünü ve kişinin getirdiği farkı görmez.

Karşı ucu da vardır. Bazı şeyler hiç öğrenilmez diye kurulan kader, denemeyi baştan kapatır. Locke'un itirazı bu kaderi de kolaylaştırmaz. İçerik deneyimle birikiyorsa, birikimin yolu kapanmış sayılmamalıdır. Yolun herkeste aynı uzunlukta olması ise metnin vaadi değildir. Vaadi olmayan şeyi Locke'un ağzına vermek, sloganı ikinci kez üretmektir.

Nasıl okunmalı?

Dürüst okuma, boş levhayı bir uyarı olarak tutar. Uyarı şudur: bir fikri doğuştan ve herkesçe biliniyor diye sunmadan önce, onun deneyimle nasıl kurulduğunu sorun. Soru, fikri değersiz yapmaz. Fikrin hangi kaynaktan dolduğunu sorar. Kaynak yalnızca dış duyum da olmayabilir. Kişinin kendi düşünmesi de bir kaynaktır.

Sokrates de hazır tanımı dağıtırdı. O dağılma diyalogda olur. Locke dağılmayı, doğuştan ilke iddiasının üstünde dener. İkisi de acele biliyorum'u yavaşlatır. Yavaşlatmanın aracı başkadır. Biri soru, diğeri kaynağın hesabıdır.

Sık sorulan sorular

Locke zihnin tamamen boş olduğunu mu söyler? Hazır bilgilerle geldiğimizi reddeder. Bu, zihnin hiçbir işlemi olmadığı anlamına gelmez. Duyumun yanında, zihnin kendi işlemlerine bakmasını da bir kaynak sayar. Boş levha sloganı bu ikinci kaynağı siler.

Herkes aynı şeyi aynı hızda mı öğrenir? Locke böyle bir vaat vermez. İçeriğin deneyimle biriktiğini söylemek, birikimin herkeste özdeş olacağını söylemek değildir. Özdeşlik beklentisi, sloganın eğitime taşınmış halidir.

Bu görüş doğuştan hiçbir yatkınlık yok mu der? Metin, hazır cümle halindeki ilkeleri hedefler. Her türlü yatkınlığı modern anlamda kapatıp kapatmadığı ayrıca tartışılır. Tartışmayı slogan lehine bitmiş saymak, metni olduğundan kaba okumaktır.