Descartes'ın kuşkusu: Neyi bir an için askıya alır?

Kuşku çoğu zaman bir ruh hali gibi anlatılır: hiçbir şeye inanmama, her kapıyı kapalı tutma. Descartes'ın kuşkusu bu ruh haline benzemez. O, inancı kalıcı olarak söndürmek için değil, hangi inancın bir an askıya alınabileceğini görmek için kuşkuyu bir araç gibi kullanır. Araç işini bitirince bir kenara konması gerekir. Konmazsa yöntem alışkanlığa döner ve düşünceyi beslemek yerine dondurur.

Yöntem ile mizaç aynı şey değildir

Descartes, duyuların ara sıra yanılmasını gerekçe yapıp bütün duyumu çöpe atmaz. Daha sıkı bir soru sorar: yanılmış olabileceğim bir şeyi, kesin bir temel arıyorsam, şimdilik dayanak sayabilir miyim? Cevap hayırsa o dayanak bir süreliğine kenara alınır. Kenara almak, yanlış ilan etmek değildir. Sınavdan geçene kadar üzerine bina kurmamaktır.

Bu tempo, günlük kuşkuculuktan ayrılır. Günlük kuşkuculuk bazen yorgunluktur. Her habere, her söze, her iyi niyete peşinen kapalı durmak bir yöntem değil, bir kapanmadır. Descartes'ın sahnesi ise sınırlıdır. Amaç, ayakta kalan bir noktadan yeniden kurmaktır. Kurma niyeti yoksa kuşku yalnızca enkaz bırakır.

Rüya, yanılma ve askıya alınanlar

Descartes, rüya ile uyanıklığın içeriden her zaman ayırt edilemeyebileceğini hatırlatır. Bu, hayatın rüya olduğunu kanıtlamaz. Kanıtladığı şey daha mütevazıdır: duyumun verdiği sahne, kesinliğin en alt katı olmayabilir. Aynı nedenle basit bir hesapta bile ara sıra yanılıyorsak, o hesabı temel diye ilan etmek için acele etmemeliyiz.

Burada Hume'un alışkanlık uyarısıyla bir akrabalık vardır, kapılar yine ayrıdır. Hume, neden bağının duyuda görülmediğini söyler. Descartes, kesin bir başlangıç ararken yanılabilir dayanakları bir süreliğine çeker. İkisini aynı şüpheci ilan etmek, nedensellik notunda gördüğümüz ayrımı siler. Biri beklentinin türünü, diğeri temelin sırasını sorar.

Kötücül bir aldatıcı varsayımı da aynı işe yarar. Descartes, çok güçlü bir yanılgı ihtimalini masaya koyar. Varsayımın gerçek olduğuna karar vermez. Varsayım, bütün sahne yanıltıcı olsa bile ayakta kalan bir şey var mı diye sormak içindir. Varsa, kuşkunun ulaşamadığı bir eşik bulunmuş olur.

Ayakta kalan cümle

Descartes'ın meşhur durağı, düşünmenin kendisini düşünürken yakalamasıdır. Aldatılıyor olsam bile, aldanan birinin sürmesi gerekir. Bu cümle, dış dünyanın envanterini çıkarmaz. Bedenin, masanın, kentin varlığını o anda kanıtlamaz. Daha dar bir iş görür: kuşkunun kendi kuyruğunu yiyemediği bir noktayı işaret eder. Düşünüyorum derken, düşünmenin inkârı da bir düşünme olur.

Bu yüzden cogito bir ansiklopedi değildir. Her sorunun cevabı oradan türemez. Sık yapılan hata, bu dar eşiği bildiğim her şey kesin diye şişirmektir. Descartes'ın kendi yolu da burada bitmez. O, sonradan dış dünya ve bilim üzerine yeniden inşa etmeye girişir. O inşanın her adımı aynı güçte değildir ve eleştirilmiştir. Dürüst okuma, eşiği sevmekle inşanın tamamını kutsamayı ayırır.

Mağara ile karıştırmayın

Platon'un mağara alegorisi de bir uyanma sahnesidir. Gölgeler ile dışarıdaki aydınlık arasındaki geçiş, eğitimin ve dönüşün hikâyesidir. Descartes'ta ise sahne daha çok bir sınav masasıdır: hangi öncül, bir anlığına da olsa dayanaksız kalır? Mağara okuması ile bu yazıyı yan yana koymak, ikisinin de görünen yetmez dediğini gösterir. Biri siyasi ve eğitsel bir dönüş anlatır. Diğeri, bilgiyi yeniden kurarken ilk taşı arar.

Sokrates de acele biliyorum demeyi yavaşlatır. Onun kuşkusu diyalogda, tanımın dağılmasında yaşar. Descartes'ınki ise tek bir zihnin, kendi içinden yürüttüğü bir denemedir. Bildiğini bilmeme ile yöntemli kuşku akraba olabilir. Yine de biri muhataba muhtaçtır, diğeri bir süreliğine yalnız bir masada da sürdürülebilir.

Günlük hayatta yöntem, mizaç olmasın

Bu düşünceyi eve taşımanın ölçülü yolu şudur: önemli bir kararda, dayanağı bir an kenara koyup onsuz da ayakta kalıyor mu diye bakmak. Bunu çocukluktan beri doğru sanıyorum tek başına dayanak değildir. Cümleyi askıya almak, bağı kesmek değildir. Kesmeden önce ipin nereden geldiğini görmektir.

Ölçüsüz yolu ise her söze ya rüyadaysam diye başlamak olur. Bu, Descartes'ı uygulamış olmak değil, yöntemi mizaca çevirmektir. Mizaca dönen kuşku, ilişkiyi ve işi yorar. Yöntem ise belirli bir soruda, belirli bir süre çalışır ve sonra ya dayanağı geri alır ya da daha dürüst bir bilmiyorum'a iner.

Bilmiyorum da bir sonuç olabilir. Her askıya alışın sonunda parlak bir kesinlik durmak zorunda değildir. Descartes kesinlik aradı. Biz, onun arzusunu paylaşmadan da aracın bir kısmını kullanabiliriz: acele dayanağı fark etmek, onu bir süreliğine indirmeden üzerine kat çıkmamak.

Sık sorulan sorular

Descartes her şeyi inkâr mı eder? Hayır. Kuşkuyu kalıcı bir inkâr için değil, temeli sınamak için kullanır. Sınavdan geçen ya da yeniden kurulan inançlar, onun projesinin ikinci yarısıdır. İlk yarıyı bütün felsefe sanmak eksik okumaktır.

Düşünüyorum cümlesi dış dünyayı kanıtlar mı? Tek başına kanıtlamaz. Aldatılıyor olsak bile bir düşünmenin sürdüğünü söyler. Masanın, bedenin ve başka zihinlerin varlığı ayrı adımlar ister. O adımlar ayrıca tartışılmıştır.

Bu yöntemi her konuda kullanmalı mıyım? Her lafın başında kullanmak yöntemi bozar. Ağır bir kararın dayanağını bir an görünür kılmak için yararlıdır. Sonra ya dayanağı gerekçesiyle geri alırsınız ya da gerekçesiz sandığınız şeyi dayanak olmaktan çıkarırsınız.