Mary'nin odası: Renk bilgisi deneyim sayılır mı?

Siyah beyaz bir odada büyümüş bir sinirbilimci düşünün. Adı Mary olsun. Renkli görme üzerine bilinebilecek bütün kuramsal bilgi ondadır: dalga boyları, gözün yapısı, beynin bu uyaranı nasıl işlediğine dair elimizdeki anlatım. Yine de kırmızı bir yüzeyi hiç görmemiştir. Kapı açılır, Mary ilk kez kırmızıyı görür. O anda yeni bir şey öğrenir mi? Frank Jackson'un bu düşünce deneyi, fiziksel betimlemenin deneyimin tamamını verip vermediğini sorar.

Deneyin sordurduğu şey

Deney bir laboratuvar öyküsü değildir. Kimse böyle bir oda kurup sonucu ölçmez. Amaç, sezgimizi sıkıştırmaktır. Mary çıktığında şaşırıyorsa, şaşkınlık yeni bir bilgiye işaret ediyor gibi durur. O bilgi, dalga boyunun adı değildir. Kırmızıyı görmenin nasıl bir şey olduğudur. Felsefede buna kimi zaman fenomenal bilgi denir. Terim ağır durabilir. Sade karşılığı şudur: bir şeyi yaşamanın içinden bakış, dışarıdan yapılan tarifin yanında durur.

Jackson bu tabloyu, fiziksel olguların her şeyi kapsamadığını düşündürmek için kullandı. Sonradan kendi görüşünü yumuşattığı da söylenir. Deneyin değeri, yazarının son hükmüne kilitli değildir. Değeri, “bildiğini sanmak” ile “görmüş olmak” arasındaki aralığı göstermesindedir. Aralık kapanmayabilir. Kapanmasa bile ne anlama geldiği tartışmalıdır.

Yeni bilgi mi, yeni beceri mi?

Bir itiraz şöyle der: Mary yeni bir olgu öğrenmez, yeni bir tanıma becerisi kazanır. Kırmızıyı görünce onu başka tonlardan ayırmayı öğrenir. Bu, ansiklopediye eklenecek bir cümle değil, bir alışkanlıktır. Bisiklet sürmenin tarifi ile sürmenin kendisi gibi. Tarif tamam olsa da ilk denemede denge başkadır. Bu okuma, Mary'nin şaşkınlığını ciddiye alır ama onu “evrende fazla bir olgu var” sonucuna taşımaz.

Başka bir itiraz, Mary'nin odasının imkânsız olduğunu söyler. Renk hiç görmemiş biri, renk kuramının tamamını kavramış sayılabilir mi? Kavramlar deneyimle örülüyorsa, deney baştan kusurludur. Bu itiraz önemlidir. Düşünce deneyleri bazen olanaksız bir sahne kurar ve sahnenin sonucu gerçek dünyaya taşınmaya kalkar. Taşıma her zaman meşru değildir. Yine de sahne, dilimizdeki “bilmek” fiilinin tek anlamı olmadığını fark ettirebilir.

Başka deneylerle yan yana

Mary'nin odası, bir sistemin sözcükleri doğru kullanıp anlamadan konuşup konuşamayacağını soran Cin odası ile karıştırılmamalıdır. Cin odası anlama ve sözdizimine bakar. Mary'nin odası, tarif ile yaşantıya bakar. İkisi de “dışarıdan tam görünen şey içeriden eksik olabilir mi” sorusuna yakın durur. Yakınlık, aynı soru demek değildir.

Nozick'in deneyim makinesi ise başka bir eşiğe gelir. Orada soru, haz veren bir simülasyonun yaşanmış hayatın yerini tutup tutmayacağıdır. Mary'de soru, bilginin türüdür. Birini okuyup diğerine geçerken başlığı değiştirmek gerekir. Deneyim makinesi notu, mutluluğun taklit edilip edilemeyeceğini konuşur. Mary, taklidin değerini değil, tarifin sınırını konuşur.

Sezgi tek başına hüküm değildir

Çoğu kişi Mary'nin yeni bir şey öğrendiğini hemen kabul eder. Sezgi burada güçlüdür ve güçlü sezgi dikkate alınmayı hak eder. Yine de sezgi, karşı çıkılamaz bir kanıt değildir. Belki şaşkınlık, eski bilginin ilk kez bir duyumla eşleşmesidir. Eşleşme yeni bir cümle eklemez, eski cümleye bir yüz verir. Bu okuma da sezgiyi açıklar. Hangi okumanın daha tutarlı olduğu, tek bir örnekle kapanmaz.

Deney ayrıca şunu hatırlatır: bir alanda çok okumuş olmak, o alanın içinden geçmiş olmayı gerektirmez. Yas tarifini bilen biri yas tutmamış olabilir. Şehri haritadan çizen biri sokaklarını yürümemiş olabilir. Bu örnekler Mary'nin argümanını kanıtlamaz. Argümanın neden bu kadar kolay anlaşıldığını gösterir. Gündelik dilde bilgi ile aşinalık zaten ayrı durur.

Ne sonuç çıkarmamalı?

Mary'nin odasından “bilim renkleri açıklayamaz” sonucunu çekmek acelecidir. Bilim, görme sisteminin birçok düzenini gerçekten açıklar. Deney, açıklamanın hangi soruya cevap verdiğini sorar. “Bu dalga boyu retinada ne yapar” sorusu ile “kırmızı görmek kişiye nasıl gelir” sorusu aynı cümle değildir. Birincisinin cevaplanması, ikincisinin anlamsız olduğu anlamına gelmez. İkincisinin can sıkıcı olması da birincisini iptal etmez.

Dürüst bir durak şudur: deney, bilgi sözcüğünün birden fazla iş gördüğünü düşündürür. Olgu bilgisi, beceri bilgisi ve yaşantı bilgisi birbirine indirgenmeden durabilir. İndirgenip indirgenemeyeceği açık bir uyuşmazlıktır. Uyuşmazlığı tek bir kapı sahnesiyle kapatmak, sahnenin gücünü abartır. Sahneyi hiç saymak ise dilimizdeki ayrımı görmezden gelir.

Sık sorulan sorular

Mary gerçekten bütün fiziksel bilgiyi bilebilir mi? Deney bunu varsayar. Varsayımın kendisi tartışmalıdır, çünkü bazı kavramlar deneyimsiz tam oturmayabilir. Yine de varsayım, “tarif yaşantının yerini tutar mı” sorusunu netleştirmek için kurulur.

Bu deney bilimi reddeder mi? Hayır. Görmenin fiziksel düzenini inkâr etmez. Tarif ile kişinin içinden geçen yaşantının aynı soru olup olmadığını sorar. İki soruyu ayırmak, ölçümü küçümsemek değildir.

Günlük hayatta karşılığı nedir? Bir konuda çok okumuş olmak, o hali tanımakla aynı şey olmayabilir. Bunu fark etmek, başkasının anlattığı acıyı veya sevinci yalnızca tanımdan bildiğimizi hatırlatır. Hatırlamak, anlamayı bırakmayı değil, haddini bilmeyi sağlar.