Locke'a göre kişiyi hatıra mı taşır?

Aynı beden, yıllar içinde değişir. Aynı yüz, aynı adı taşır. Yine de kişiyi bu sürekliliğin mi, yoksa hatırlanan bir bilincin mi taşıdığı tartışılır. John Locke, kişisel kimliği bir ruhun gizli özüne değil, bilincin geçmişe uzanabilmesine bağlar. Hatırlayabildiğim hayat, benim hayatımdır. Hatırlayamadığım parça, benim kişiliğimin dışında kalabilir. Bağ sade görünür. Sade göründüğü için de itirazı meşhurdur.

Neyi birleştirir?

Locke, bir taşı aynı taş yapan şey ile bir kişiyi aynı kişi yapan şeyi ayırır. Taş, maddeyle sürebilir. Kişi, kendisini geçmiş bir düşünceye ve eyleme aynı bilinçle bağlayabildiği yerde sürer. Bağ, ceza ve övgü için de önem taşır. Hatırlamadığınız bir eylemi size yazmak, Locke'a göre başka bir bilince fatura kesmeye benzer. Fatura, adalet duygusunu zorlar. Zorlayan yerde bellek, yalnızca bir depo değil, sorumluluğun koşulu gibi durur.

Boş levha tartışması, fikirlerin nereden geldiğini soruyordu. O yazı başka bir kapıdır. Burada soru, içeriğin kaynağı değil, içeriği taşıyan kişinin nasıl aynı kaldığıdır. İki kapıyı birleştirmek, Locke'u tek bir slogan yapar. Slogan, hem öğrenmeyi hem kimliği aynı boşlukla açıklar. Açıklama, metnin iki ayrı merakını siler.

General, subay ve çocuk

İtiraz kabaca şöyle kurulur. Bir çocuk bir olay yaşar. Yıllar sonra bir subay, o olayı hatırlar. Daha da yıllar sonra bir general, subayken yaptığı bir işi hatırlar ama çocuğun olayını hatırlamaz. Bellek kimliği taşıyorsa, subay çocukla, general subayla aynı kişidir. Aynı kişi olmak geçişliyse, general de çocukla aynı olmalıdır. General o günü hatırlamıyorsa, ölçü bunu söylemez. Söylemeyen ölçü, ya kimliği böler ya da geçişliliği bırakır. İkisi de sade bağın istediğinden fazladır.

Bu örnek, hatıranın bir bant olmadığını da çağırır. Bellek kuruluşu bugünkü soruyla sahneyi yeniden kurar. Kurulan sahne, Locke'un birleştiricisi olacaksa, birleştirici kaygan demektir. Kaygan birleştirici, sorumluluğu da kayganlaştırır. Kayganlık, örneği bir bilmece olmaktan çıkarıp gündelik bir soruna çevirir.

Döngü itirazı

Başka bir itiraz daha kısadır. Hatırlamak, zaten o geçmişin sizin olduğunu varsayar. Varsayılan şeyi, hatırlamayla kanıtlamak döngüdür. Döngü, belleği işe yaramaz yapmaz. Onu, kimliğin tek temeli saymayı zorlaştırır. Zorlaşan temel, başka adaylara yer açar. Bedenin sürekliliği, başkalarının tanıklığı, anlatılan hikâye ve alışkanlıklar da kişiye aitliği taşır. Taşıyanlardan birini tek hakim ilan etmek, diğerlerini süs sayar.

Benlik anlatısı, dağınık günleri bir çizgiye çeker. O çizgi Locke'un belleğinden daha geniş bir kuruluş olabilir. Genişlik, her çizgiyi doğru yapmaz. Yine de yalnızca hatırlanan parçanın kişi olduğu iddiasını yumuşatır. Hatırlanmayan ay da yaşanmış olabilir. Yaşanmış ay, hikâyenin dışında kalsa bile bedenin ve başkasının tanıklığının içinde durabilir.

Theseus'un gemisi, parçalar değişince aynı şeyin kalıp kalmadığını sorar. O gemi nesneye bakar. Locke, nesnenin tahtası ile kişinin bilincini ayırmak ister. Ayrım değerlidir. Değeri, bilincin hiç kopmadan sürdüğü varsayımına kadar gitmemelidir. Kopan bilinç, geminin değiştirilen tahtası kadar sıradan olabilir.

Sorumluluk ne olur?

Locke'un adalet kaygısı ciddidir. Hiç hatırlamadığınız bir günü size sonsuz bir kimlik diye yazmak, başka birini cezalandırmaya benzeyebilir. Benzetme, her unutuşu bir aklama yapmamalıdır. Unutuş, bazen bir kaçış, bazen bir kuruluş, bazen de sıradan bir silinmedir. Silinmeyi tek bir ahlak kuralına bağlamak, hem mağduru hem kişiyi acele yerleştirir.

Bataklık adamı, tarihi olmayan kopyayı soruyordu. O kopya belleğin ötesinde bir beden sürekliliği kurar. Locke olsaydı, kopyanın ilk andaki cümlelerini aynı kişinin hatırası saymakta zorlanırdı. Zorlanma, kopyanın sonraki günlerde kendi belleğini biriktiremeyeceği anlamına gelmez. Biriken bellek, yeni bir sorumluluk çizgisi başlatabilir. Başlangıç, yok olan kişinin borcunu otomatik taşımaz.

Ne kadarını Locke'a yazmalı?

Dürüst durak şudur. Locke, kişiyi gizli bir özle değil, bilincin geçmişe uzanmasıyla birleştirmeye çalışır. General örneği, bu uzanmanın geçişli olmadığını gösterir. Döngü itirazı, hatırlamanın kimliği varsaydığını hatırlatır. İki itiraz, belleği önemsiz kılmaz. Onu tek taşıyıcı sanmayı bırakır. Bırakılan yerde beden, tanık ve anlatı da masaya oturur.

Bu sayfa, unutulan bir suçun hukuken ne olacağını söylemez. Söylemediği yerde, hatırayı bir mahkeme kimliği sanmamayı yeter sayar. Hatıra bir ipucudur. İpucu, kişinin tamamı değildir.

Sık sorulan sorular

Locke kişiyi bedenle mi tanımlar? Asıl bağı bedene değil, bilincin geçmiş eylemleri kendine bağlayabilmesine kurar. Beden değişebilir. Bağ, hatırlanan bilinçte aranır. Bu arayış, bedenin hiç payı yok demek değildir.

General örneği neyi bozar? Subay çocuğu, general subayı hatırlıyorsa zincir aynı kişiyi kuruyor gibi durur. General çocuğu hatırlamıyorsa bellek ölçüsü zinciri koparır. Kopuş, sade ölçünün geçişli olmadığını gösterir.

Hatırlamıyorsam o gün ben değil miydim? Locke bu yönde düşünür. İtirazlar, hatırlamayan parçanın da bedende ve tanıkta sürebileceğini söyler. Unutuş, tek başına bir aklama da tek başına bir kimlik silgisi de olmamalıdır.