Epikür'ün sade yaşamı neden bir öğüttür?

Epikür'ün adı, sofrayı uzatmakla anılır. Oysa onun asıl derdi, sofrayı büyütmek değil, sofranın insanı yönetmesini durdurmaktı. Aradığı haz, gösterişli bir sarhoşluk değil, bedenin acıdan, zihnin ise gereksiz korkudan uzak durduğu bir dengedir. Bu dengeye sükûnet denebilir. Sükûnet, hiçbir şey hissetmemek değildir. Hissin, kişiyi sürükleyen bir efendi olmaktan çıkmasıdır.

Hazcılık karikatürü

Haz peşinde koşmak ile hazzı ölçmek aynı şey değildir. Ölçüsüz koşu, bir hazzın ardından gelen ağrıyı hesaba katmaz. Epikür hesaba katar. Karnı doyuran sade bir yemek, sonra günlerce süren bir gösterişten daha az maliyetli olabilir. Maliyet yalnızca para değildir. Kaygı, bağımlılık ve başkasının bakışı da maliyettir. Bakış için kurulan sofra, doymak için kurulmamıştır.

Aristoteles ile hazcılık arasındaki ayrım, sitede ayrı bir notta durur. O yazı iyi hayatın erdemle mi yoksa hazla mı kurulacağını konuşur. Epikür'ü o tartışmanın şımarık ucuna koymak kolaydır. Kolaylık, onun acıyı ve korkuyu merkeze alan ölçüsünü siler. Silinen ölçü, hazcılığı bir tüketim öğüdü gibi gösterir. Epikür'ün metinleri tüketimi değil, gereksiz arzunun azalmasını anlatır.

Acı ve korku

Epikür, bizi asıl yönetenin sonsuz bir açlık değil, iki büyük ürperti olduğunu düşünür. Biri bedenin süren acısı, diğeri zihnin ölüm ve tanrılar karşısındaki korkusudur. Acının bir kısmı kısa ve yeğin, bir kısmı uzun ama katlanılabilir olabilir diye ayrım yapar. Ayrım bir tıp vaadi değildir. Acının her halini küçük göstermeye de yaramaz. Yaramaz ama şunu sorar: bu ürperti, şu anki acının kendisi mi, yoksa onun hiç bitmeyeceği düşüncesi mi?

Ölüm üzerine meşhur düşüncesi de bir teselli endüstrisi değildir. Kabaca şunu söyler: biz varken ölüm yoktur, ölüm varken biz yokuz. Cümle, yasın gereksiz olduğunu ilan etmez. Başkasının ölümünün acısını silmez. Kendi ölümümüzü, yaşarken içinden geçtiğimiz bir felaket gibi kurmamızı yavaşlatır. Yavaşlatma herkesi ikna etmez. İkna etmemesi, cümlenin neyi hedeflediğini değiştirmez. Hedef, ölüm anının içinden bir deneyim gibi yaşanacağı korkusudur.

Dostluk ve yeterlilik

Sade yaşam, yalnız bir mağaraya çekilmek diye de okunmamalıdır. Epikür dostluğu ciddiye alır. Paylaşılan bir ekmek, gösterişli bir kalabalıktan daha güvenli bir haz olabilir. Güvenlik burada lüksün tersidir. Lüks, devam etmek için daha fazla şeye ihtiyaç duyar. Dostluk ve sade yeterlilik, ihtiyaç listesini kısaltır. Liste kısalınca, kaybetme korkusu da daralır.

Stoacılık da korkuyu ve kontrolü konuşur. O not denetleyebildiğimiz ile denetleyemediğimizi ayırır. Epikür aynı kapıdan girmez. O, hazzın türlerini tartar ve doğal olan ile boşuna şişirilen arzuyu ayırmaya çalışır. İkisi de sakinliği över. Övülen sakinliğin gerekçesi başkadır. Birini diğerinin eski adı sanmak, iki öğüdü de düzleştirir.

Günümüzde şişen arzu

Bugünün zorluğu, ekmeğin kıtlığı kadar, arzunun sürekli hatırlatılmasıdır. Hatırlatma, sade bir yeterliliği eksik gibi gösterir. Eksik hissi, Epikür'ün boşuna saydığı arzulara benzer. Arzu, karşılanınca da kapanmaz. Çünkü karşılanan şey, bir sonraki karşılaştırmanın eşiği olur. Eşik yükseldikçe sükûnet gecikir. Gecikme, daha çok şeyle çözülecek sanılır. Epikür tam tersini dener. Eşiği yükselten karşılaştırmayı zayıflatmak.

Bu deneme bir yoksunluk yarışı değildir. Her konforu ahlak dışı ilan etmek, onun ölçüsüne uymaz. Ölçü, bir hazzın bedelini ve süresini sormaktır. Bedel, hazzı aşıyorsa ve süre yalnızca başkasının bakışına bağlıysa, haz sandığımız şey bir yük olabilir. Yükü haz diye sürdürmek, felsefeyi değil alışkanlığı izlemektir.

Ne vaat etmez?

Epikür acıyı felsefeyle yok etmez. Ağır bir hastalık, yas ya da yoksulluk, sade bir öğütle kapanmaz. Öğüt, bu halleri küçümserse kendisi bir şiddet olur. Yazı bir tedavi değildir. Acı sürüyor ve hayatı daraltıyorsa bir uzmana ya da somut bir desteğe başvurmak, sükûnete ihanet değildir. İhanet, acıyı görmezden gelip yalnızca arzuyu tartışmaktır.

Ölçülü okuma şudur: her hazzı kovalamak zorunda değilim. Bazı arzular, karşılandıkça büyür. Bazı yeterlilikler, fark edilmedikçe küçülür. Fark etmek, hayatı küçültmek değil, hangi genişlemenin beni yönettiğini görmektir.

Sık sorulan sorular

Epikür her hazzı mı över? Hayır. Bedeli ağır, süresi kısa ve kişiyi daha büyük bir kaygıya sokan hazları ayrıca tartar. Aradığı şey gösteriş değil, acının ve gereksiz korkunun azaldığı bir dengedir.

Ölüm üzerine sözü yası yasaklar mı? Yasaklamaz. Başkasının kaybının acısını silmez. Hedefi, kişinin kendi ölümünü yaşarken içinden geçilen bir felaket gibi kurmasıdır. Bu kurgu herkesi ikna etmek zorunda değildir.

Sade yaşam her şeyi reddetmek midir? Değildir. İhtiyaç listesini şişiren arzuyu fark etmektir. Liste kısalınca kaybetme korkusu da daralabilir. Daralma, dostluğu ve sıradan bir yeterliliği küçümsemek anlamına gelmez.