Dil oyunları: Anlam kelimenin içinde mi durur?

Bir kelimenin anlamını, kelimenin gösterdiği gizli bir nesne sanırız. Masa deyince masa ideası, oyun deyince oyunun özü. Ludwig Wittgenstein'ın geç dönem yazıları bu alışkanlığı yavaşlatır. Anlam, der kabaca, kelimenin içinde saklı bir şey değil, kelimenin bir işin içinde kullanılmasıdır. İş değişince kelime de başka bir iş görür. Bu yüzden dile bir oyunlar ağı gibi bakmayı önerir. Öneri, kelimelerin keyfi olduğu anlamına gelmez.

Kullanım, sözlükten önce gelir

Sözlük, kullanımların dondurulmuş bir fotoğrafıdır. Fotoğraf işe yarar. Yine de kelime, fotoğraftan önce bir faaliyetin içindedir. Bir usta çırağına tut şunu dediğinde tutmak, bir politikacının sözünü tutacağım demesiyle aynı hareket değildir. İki cümlede de tutmak vardır. İş ise başkadır. Anlamı yalnızca kafadaki bir resme bağlarsak, bu farkı resim açıklayamaz. Fark, sahnenin geri kalanındadır.

Wittgenstein buna dil oyunu der. Oyun kelimesi burada eğlenceyi küçültmek için seçilmemiştir. Kurallı bir faaliyetin, kelimelerle birlikte yürüdüğünü anlatmak içindir. Selamlaşmak bir oyundur. Bir aleti tarif etmek başka bir oyundur. Özür dilemek daha başka. Her birinde kelimeler iş görür. İş görülmeden kelimenin anlamını tek bir nesneye kilitlemek, sahneyi eksik bırakır.

Oyun kelimesinin kendisi

Wittgenstein'ın sevdiği örneklerden biri oyun kelimesidir. Satranç, ip atlama, bir çocuğun topu duvara atması ve profesyonel bir müsabaka aynı tanıma sığmaz. Ortak bir öz ararsanız, her örneği kapsayan ve gereksiz hiçbir şey bırakmayan bir öz bulamayabilirsiniz. Yine de oyun kelimesini kullanırız. Kullanış, aile benzerliğiyle yürür. Bazı örnekler bazılarıyla kuralı paylaşır, bazılarıyla rekabeti, bazılarıyla eğlenceyi. Hepsi her özelliği taşımak zorunda değildir.

Bu gözlem, tanım çabasını yasaklamaz. Sokrates de tanımın acele verilince dağıldığını gösterirdi. Bildiğini bilmeme o dağılmanın diyalogdaki halidir. Wittgenstein dağılmayı bir başarısızlık diye ağlamaz. Kavramların her zaman tek özle işlemediğini söyler. Tek öz aramak, bazı kelimelerde aydınlatır, bazılarında zorlar. Zorlanan yere daha keskin bir tanım dayatmak, kullanımı düzeltmeyebilir. Kullanımın nasıl işlediğini görmezden gelmek olur.

Keyfilik ile karıştırmayın

Anlam kullanımdadır demek, herkesin kelimeyi canı istediği gibi çekebileceği anlamına gelmez. Oyunların kuralları vardır. Kural, bir kişinin kafasının içinde gizli bir yazı olmak zorunda değildir. Birlikte sürdürülen pratikte görünür. Pratik dağılırsa kelime de dağılır. Dağılması, kelimenin hiç kuralı yoktu demek değildir.

Cin odası tartışması, simgeleri dizmenin anlama yetip yetmediğini soruyordu. O deney bir sistemin, kuralları izleyerek doğru çıktı verip vermediğine bakar. Wittgenstein'ın sorusu başka bir katmandadır. Kelimenin anlamı, hangi faaliyete gömülü olduğuna bağlıdır. İki tartışma da anlamı salt içsel bir resim sanmamayı önerir. Biri işlemenin sınırını, diğeri kullanımın sahnesini konuşur. Sahneleri birleştirmek, ikisini de eksiltir.

Felsefe neden dilin tatiline çıkar?

Wittgenstein, felsefenin bazı sorunlarının, kelimeyi kendi oyunundan alıp tatilde kullanmaktan doğduğunu düşünür. Bilgi, ben, iyi gibi kelimeler günlük işlerinden koparılınca devasa ve çözülmez görünür. Koparma her zaman boşuna değildir. Bazen mesafe, alışkanlığı görünür kılar. Mesafe uzadıkça kelime, hiçbir iş görmeyen bir sis haline de gelebilir. Sis, derinliğe benzer. Benzediği için de çabuk ciddiye alınır.

Bu uyarı, büyük soruları küçümsemek için kullanılmamalıdır. Adalet, bilinç ve özgürlük, yalnızca kelime oyunu diye kapatılamaz. Uyarının ölçülü hali şudur: bir soru çözülmez göründüğünde, kelimenin hangi işten alındığını sorun. İş görünürse sorunun bir kısmı yer değiştirir. İş hiç görünmezse, belki de soru bir işe bağlı değildir. İkisi de mümkündür. Hangisinin mümkün olduğunu baştan ilan etmek, Wittgenstein'ı bir slogan yapar.

Okurken ve tartışırken

Bir tartışmada aynı kelime iki iş birden görüyorsa, tanım kavgası bitmez. Özgürlük birinde müdahale görmemektir, diğerinde bir şeyi yapabilme gücüdür. İkisi de özgürlük kelimesine aittir. Ait oldukları oyunlar ayrıdır. Ayrı oyunu fark etmeden sürdürülen tartışma, kaynağın iddiasını tek cümleye indirme alışkanlığının da konusudur. Cümle inmezse, belki de ortada iki cümle vardır.

Günlük hayatta bu, her lafı felsefeye çevirmek değildir. Bir yanlış anlaşılmada kelimenin hangi iş için kullanıldığını sormak yeter. Bunu mu demek istediniz, yoksa şu sahneyi mi? Soru, karşı tarafı küçültmez. Oyunu görünür kılar. Oyun görünürse anlaşmazlığın bir kısmı, inat değil, iş bölümü çıkar.

Wittgenstein'ın kendi metinleri bu özettekinden daha kıvrımlıdır. Erken ve geç dönemi aynı cümlede eritmek haksızdır. Bu yazı, geç dönemdeki kullanım vurgusunun gündelik bir okumasıdır. Bütün eseri kapatmaz. Kapatmaya kalktığı anda, eleştirdiği acele tanımın içine düşer.

Sık sorulan sorular

Dil oyunu, kelimelerin anlamsız olduğu anlamına mı gelir? Hayır. Anlamın, kelimenin kullanıldığı faaliyetle birlikte kurulduğunu söyler. Faaliyetin kuralı varsa kelimenin de işi vardır. Keyfi çekiştirme bu görüşün sonucu değildir.

Her kavramın tek bir tanımı olmalı mıdır? Bazı kavramlar keskin tanımla aydınlanır. Oyun gibi bazıları ise aile benzerliğiyle işler. Hepsine aynı keskinliği dayatmak, kullanımı açıklamaz. Önce kelimenin hangi işte dolaştığına bakmak gerekir.

Bu görüş büyük felsefe sorularını iptal eder mi? İptal etmez. Sorunun, kelimenin günlük işinden koparılarak şişip şişmediğini kontrol etmeyi önerir. Kontrol, bazı soruları yerinden oynatır. Hepsini sözlük maddesine indirgemez.