Tanım kavgası ne zaman gerçeği örter?

İki kişi aynı kelimeyi kullanıp iki ayrı dünyadan konuşabilir. Biri özgürlük derken müdahale görmemeyi, diğeri bir şeyi yapabilmeyi kasteder. Tartışma uzar, ses yükselir, olgu ise yerinde durur. Tanım kavgası, bazen gerekli bir netliktir. Bazen de netlik maskesi altında, bakılabilecek bir farkın üzerini örter. Bu rehber, maske ile gerekli netliği ayırmak içindir.

Kelimeyi yalnız bırakın

İlk adım, kavganın döndüğü kelimeyi cümleden çıkarmaktır. Çıkarınca geriye ne kaldığı görünür. Geriye bir gözlem kalıyorsa, kelime o gözlemin adıdır. Geriye yalnızca birbirini dışlayan iki onur kalıyorsa, tartışma büyük ölçüde adın kendisindedir. Adın kendisinde olmak, tartışmayı değersiz yapmaz. Değersiz sanılan şey, adın çözülmesinin olguyu kendiliğinden çözeceğine inanmaktır.

Sokrates, tanımı acele verilince dağıldığını göstermek için sorardı. Bildiğini bilmeme o dağılmanın sabrıdır. Sabır, her kelimeye tek öz dayatmak zorunda değildir. Wittgenstein, bazı kelimelerin tek özle değil, aile benzerliğiyle işlediğini hatırlatır. Dil oyunları bu dağınıklığı bir kusur diye ağlamaz. Rehberin eklediği şey, dağınıklığın bir tartışmada ne zaman durdurulması gerektiğidir.

İki kullanımı yan yana koyun

İkinci adım, her tarafın kelimeyle hangi işi gördüğünü birer cümleyle yazmaktır. Cümleler alaysız olmalıdır. Karşı taraf, evet kabaca bu diyebilmelidir. Diyemiyorsa, karşı görüşü güçlü kurma alışkanlığı henüz başlamamıştır. Başlamadan verilen tanım, kendi kullanımınızı kural ilan eder.

Yan yana duran iki cümle bazen çelişmez. Biri bir sahneyi, diğeri başka bir sahneyi anlatıyordur. Çelişmiyorlarsa kavga, aynı kelimenin iki işini tek iş sanmaktan doğmuştur. Bunu fark etmek, uzlaşma tiyatrosu değildir. İş bölümünü görünür kılmaktır. Görünür olan iş, ayrıca tartılabilir. Görünmeyen iş ise yalnızca kelimenin onurunu tartar.

Olgu nerede duruyor?

Üçüncü adım, tanımı bir an sabit bırakıp hangi gözlemin fark yaratacağını sormaktır. Özgürlük kelimesini bir kenara koyunca, şu kapı kime açık, şu bedel kimin üstünde gibi sorular kalabilir. Bu sorular tanımı çözmez. Tartışmayı, değiştirilebilir bir dünyaya bağlar. Bağ kurulmuyorsa, belki de ortada henüz bir olgu kavgası yoktur. Vardır ama kelime onu örtmüştür.

Örtü bazen işe yarar. Kelimenin sınırını çizmeden olguya atlamak, aynı cümleyle iki ölçüm birden yapmak olur. Ölçümler karışır. Bu yüzden tanım her zaman kaçılacak bir şey değildir. Kaçılacak olan, tanımın olgunun yerine geçmesidir. Yerine geçen tanım, yeni bir gözlem gelince de değişmez. Değişmemesi, kesinliğinden değil, gözleme kapalı olmasındandır.

Sık düşülen üç hal

Birinci hal, kelimeyi kazanmanın dünyayı kazanmak sanılmasıdır. Adalet budur diyen kişi, bir tanım zaferiyle bir haksızlığı bitirdiğini düşünebilir. Haksızlık, tanımın dışında duruyorsa zafer erken ilan edilmiştir.

İkinci hal, tanımı hiç ciddiye almamaktır. Herkes bir şey kastediyor deyip geçmek, farkı siler. Fark silinince, kimin hangi bedeli ödediği de silikleşir. Silik tartışma nazik görünür. Nezaket, bazen sorunun kendisini kaybeder.

Üçüncü hal, sözlüğü hakem ilan etmektir. Sözlük, kullanımların bir fotoğrafıdır. Fotoğraf, bugünkü kavganın hangi işi gördüğünü tek başına seçmez. Seçmesi için iki tarafın cümlesinin de masada durması gerekir. Masa kurulmadan açılan sözlük, yalnızca bir tarafın alışkanlığını eski gösterir.

Ne zaman tanımı bırakmalı?

İki kullanım yazıldıysa ve geriye kalan bir gözlem varsa, tanım turunu uzatmayın. Gözleme dönün. Gözlem yoksa ve kavga yalnızca adın onurundaysa, bunu da söyleyin. Söylemek, tartışmayı küçümsemek değildir. Hangi katta olduğunuzu bilmektir. Kat bilinmezse, her yeni örnek yanlış kata çıkarılır ve yorgunluk birikir.

Yorgunluk birikince kişi, ya kelimeyi yumruk gibi kullanır ya da hiçbir kelimenin önemi yok der. İkisi de rehberin kaçındığı uçtur. Kelime iş görür. İş, her zaman dünyayı değiştirmez. Değiştirmediği yerde bunu fark etmek, düşünmenin küçülmesi değil, yerini bulmasıdır.

Sık sorulan sorular

Her tartışma aslında tanım kavgası mıdır? Hayır. Bazı tartışmalar aynı kelimenin iki işinden doğar. Bazıları ise kelime sabit kalsa da sürecek bir gözlem farkıdır. İkisini ayırmadan her kavgası dile yüklemek, olguyu görünmez kılar.

Sözlüğe bakmak yeter mi? Tek başına yetmez. Sözlük kullanımları kaydeder. Hangi kullanımın bu tartışmada iş gördüğünü, iki tarafın cümlesi yan yana gelmeden seçemez.

Tanımı netleştirmek zaman kaybı mıdır? Kelime iki iş birden görüyorsa kayıp değildir. Netlik sağlandıktan sonra hâlâ aynı olgu duruyorsa, tanım turunu uzatmak kayıptır. Turun ne zaman bittiğini gözlem belirler.