Felsefi zombi: Aynı beden, hiç deneyim?

Felsefi zombi, mezarlıktan çıkan bir figür değildir. Dışarıdan sizinle aynı konuşan, aynı acıya aynı yüzü veren, fakat içeriden hiçbir şey yaşamayan bir ihtimaldir. Işık yanmıyordur. Yine de düğmeler çalışıyordur. David Chalmers bu sahneyi, bilinçli deneyimin fiziksel tarifte kendiliğinden durup durmadığını sormak için kullanır. Sahne bir korku hikâyesi değildir. Bir kavramın sınırını yoklar.

Ne hayal edilir?

Zombi, molekül molekül bir insanla aynı olsun. Aynı sesi çıkarsın, aynı kitabı okusun, aynı yerde canı yanıyormuş gibi davransın. Fark tek yerdedir. O davranışların içinden geçen bir yaşantı yoktur. Kırmızı görmenin nasıl bir şey olduğu, acının nasıl yakıcı olduğu, onda bulunmaz. Bulunmaması dışarıdan fark edilmez. Fark edilmemesi, sahnenin bütün gücüdür.

Güç, sahnenin gerçek olduğunu göstermez. Düşünce deneyleri çoğu zaman olmayan bir şeyi mümkünmüş gibi kurar. Kuruluş, şu soruyu sıkıştırır: böyle bir varlık çelişkisiz düşünülebiliyorsa, fiziksel olan ile yaşantı aynı şey olmayabilir mi? Cevap evet diye bağırılmaz. Cevabın bu kadar çabuk evet olmaması da sahneyi boş yapmaz.

Mary'nin odasından farkı

Mary, bütün renk tarifini bilir ve yine de kırmızıyı ilk kez görünce yeni bir şey öğrenir gibi durur. O oda bilgi ile yaşantıyı ayırır. Zombi ise yaşantının hiç olmadığı bir bedeni ayırır. Mary'de biri vardır, eksik olan görmedir. Zombide gören kimse yoktur, görme varmış gibi davranılır. İki sahne de tarifin yaşantıyı otomatik vermediğini düşündürür. Biri öğrenmenin türüne, diğeri yaşantının varlığına bakar.

Cin odası da komşudur. O deney simgeleri dizmenin anlama yetip yetmediğini sorar. Zombi, davranmanın deneyimleyip yetmediğini sorar. Üçü yan yana konunca, dışarıdan tam görünen şeyin içeride eksik kalabileceği hissi güçlenir. His, üç sorunun aynı soru olduğunu kanıtlamaz. Kanıt sanılırsa her sahne birbirinin tekrarı olur.

Düşünülebilir olmak, mümkün olmak mıdır?

En sert itiraz buradadır. Bir şeyi çelişkisiz hayal etmek, onun dünyada mümkün olduğunu göstermeyebilir. Zombiyi hayal ettiğimizi sanırken, aslında aynı bedeni değil, bedenin eksik bir resmini hayal ediyor olabiliriz. Resim eksikse, sahne bir kanıt değil, bir göz yanılmasıdır. Bu itiraz ciddidir. Ciddi olduğu için zombi, bilincin madde dışı olduğunu tek başına kapatmaz.

Karşı taraf ise şöyle der. Acının yakıcılığını tarifin içine sığdırmaya çalıştığımızda, her zaman bir şey dışarıda kalır. Dışarıda kalan, sahnenin hayal değil, tarifin sınırı olabilir. İki taraf da karşı görüşün en güçlü halini kurmadan zafer ilan ederse, tartışma bir lakaba döner. Lakap, bilinç kelimesini bağırır. Bağırış, ayrımı inceltmez.

Günlük hayatta ne kalır?

Zombi, başkasının acısını inkâr etmek için kullanılmamalıdır. Dışarıdan emin olamıyoruz diye hiç kimse bir şey yaşamıyor demek, sahnenin tersine çevrilmiş bir istismarıdır. Sahnenin ölçülü hali şudur: davranış, yaşantının tamamının kanıtı olmayabilir. Olmayabilir ama davranış, elimizdeki en açık işarettir. İşareti çöpe atmak, başkasını bir makineye indirger. İşareti kesin kanıt sanmak ise yaşantıyı yalnızca kas hareketi sayar.

Kendimize bakınca da bir sınır vardır. Bazen bir işi, içinden bir şey geçmeden tamamlarız. Bu, felsefi zombi olduğumuz anlamına gelmez. Alışkanlığın, dikkatin ve yorgunluğun sıradan halidir. Hali, bir metafizik ilanına büyütmek, kavramı ucuzlatır. Ucuzlayan kavram, gerçekten sorulan şeyi, yani yaşantının tarifte durup durmadığını örter.

Dürüst durak

Dürüst durak şudur: zombi, bilinç sorununu çözmüş bir deney değildir. Çözdüğünü söyleyen özet, ya maddenin yettiğini ya da yetmediğini acele ilan eder. Deney, ilanı geciktirir. Gecikme, herkesin hemfikir olacağı bir orta yol vaat etmez. Vaat etmediği yerde bile şunu korur: yaşantı kelimesini, yalnızca görülen davranışa indirgemeden önce bir kez durun.

Durmak, bilimi küçümsemek değildir. Sinir sisteminin birçok düzeni gerçekten incelenebilir. İnceleme, yakıcılığın nasıl bir şey olduğu sorusunu her zaman aynı cümlede cevaplamaz. Cümleler ayrıysa, ayrı olduklarını söylemek bir ret değil, bir yer gösterme olabilir.

Sık sorulan sorular

Felsefi zombi filmdeki ölü müdür? Hayır. Dışarıdan ayırt edilemeyen, içeriden ise hiçbir deneyimi olmayan bir ihtimaldir. Korku figürü olarak okunursa soru kaybolur.

Bu sahne bilincin madde dışı olduğunu kanıtlar mı? Tek başına kanıtlamaz. Düşünülebilir olmanın mümkün olmak demeyeceği itirazı ciddidir. Sahne, fiziksel tarifin yaşantıyı otomatik içerip içermediğini tartışmaya açar. Tartışmayı kapatmaz.

Başkasının acısından şüphe etmeli miyim? Sahne bunu öğütlemez. Davranış, yaşantının kesin kanıtı olmayabilir. Yine de elimizdeki en açık işarettir. İşareti inkâr etmek, deneyi bir kayıtsızlığa çevirir.