Hume ve nedensellik: Alışkanlık mı, zorunluluk mu?

Taş cama çarpınca kırılma bize zorunlu görünür. David Hume, on sekizinci yüzyılda bu zorunluluğun duyuda ayrıca görülmediğini söyledi. Göz, iki olayın art arda geldiğini kaydeder. Birinin diğerini doğurduğu iddiası, izlenimlerin yanında duran ikinci bir nesne değildir. Tekrar, zihni beklemeye alıştırır. Hume bu bekleyişe alışkanlık der. Aşağıdaki not onun bütün kitaplarını özetlemez. Günlük çıkarımda hangi cümlenin türünün değiştiğini sorar.

İki olay ve araya konan bağ

Hume'a göre deneyim bize tek tek izlenimler sunar. Çarpma sesi gelir, cam dağılır. Bu ikisini defalarca yan yana görünce, sesi duyar duymaz dağılmayı bekleriz. Beklenti işe yarar. Onsuz kapıdan çıkamayız, yemek pişiremeyiz, bir söze güvenip güvenmeyeceğimize karar veremeyiz. Yine de beklenti, doğanın içinde saklı bir mühür değildir. Mühür bizde oluşur. Hume alışkanlığı küçümsemez. İtirazı, alışkanlığı kader diye yeniden adlandırmamızadır.

Daha temkinli cümle şöyledir: şimdiye kadar böyle oldu, yine böyle olacağını varsayıyoruz. Varsayım güçlü olabilir. Güçlü olması onu mantıksal kesinlik yapmaz. Bardak yine kırılacaktır diye yaşarız ve yaşamalıyız da. Felsefe burada eylemi iptal etmez. Eylemin altındaki gerekçenin türünü adlandırır. Adlandırmak, kuşkuyu tiyatroya çevirmek değildir. Hangi cümlede tanık olduğumuzu, hangi cümlede beklediğimizi ayırmaktır.

Tümevarım neden döngüye girer?

Geleceğin geçmişe benzeyeceği düşüncesi, tümevarımın ince yeridir. Güneşin yarın doğacağını, çünkü hep doğduğunu söyleriz. Pratikte bu vazgeçilmezdir. Mantık açısından “hep böyle oldu” cümlesinden “hep böyle olacak” sonucu, ek bir ilke olmadan çıkmaz. O ilkeyi de yine geçmişe bakarak savunursak gerekçe kendi kuyruğunu yakalar. Hume bu döngüyü bağırmak için değil, bilgimizin omurgasını göstermek için kurar. Omurga inancın bir türüyle karışıktır. Buradaki inanç kör inanç değildir. Tekrarın zihinde bıraktığı yatkınlıktır.

Bu nokta, tek örnekten acele genelleme yapmakla aynı şey değildir. O hata, az kanıttan çok sonuç çıkarmaktır. Hume'un sorusu daha serttir: kanıt çok olsa bile zorunluluk iddiası ayrı bir sıçramadır. İkisini karıştırmamak için günlük mantık hataları üzerine not ile bu yazıyı yan yana koymak yararlı olur. Biri acele hükmü, diğeri sağlam görünen hükmün türünü konuşur. Sağlam görünmek, sahiden sağlam olmayı garanti etmez. Yine de sağlam görünen şeyi çöpe atmak da ayrı bir aceleciliktir.

Alışkanlık bir kusur değildir

Hume okurunu dünyadan el etek çektirmez. Ateşin yakacağını öğrenmek ayıp değildir. Ayıp olan, öğrenmenin yolunu unutup “başka türlü olamaz” demektir. Yeni bir durumda eski çift bozulabilir. Aynı görünen işaret, bu kez eski sonucu getirmeyebilir. Temkin, her sabah kuşku krizine girmek değildir. İstisnaya bir cümle ayırmaktır. O cümle, deneyimi küçültmez. Deneyimin hangi koşulda biriktiğini hatırlatır.

Sokrates'in bildiğini bilmeme hali de okuru yavaşlatır, fakat kapısı başkadır. O, diyalogda tanımın dağıldığını fark eder. Hume ise neden cümlesinin duyuda karşılığı olmadığını söyler. İkisini aynı kuşkuculuk torbasına koymak ayrıntıyı siler. Ortak çağrı yine de durur: acele “biliyorum” dememek. Bu çağrının Sokratik yüzünü ilgili okuma notunda daha geniş görebilirsiniz. Hume'da yavaşlama, kavramın değil, bağın türü üzerindedir.

Masada, haberde ve ilişkide

Bir manşet iki olayı art arda dizer ve araya neden koyar. Zaman sırası ipucudur. Tek başına kanıt değildir. Hume'u okumak ipucunu çöpe atmayı öğretmez. Onu ipucu olarak bırakmayı öğretir. “Şu söz söylendi, ardından kalabalık dağıldı” cümlesi, dağılmanın o sözden çıktığını henüz göstermez. Yorgunluk, hava, başka bir işaret de devrede olabilir. İpucunu saklayıp ikinci bir gözlem aramak, haberi okumayı bırakmak değildir. Okumanın hızını bir kademe düşürmektir.

İlişkide de aynı kestirme çalışır. Sessizlik ile dargınlık sık birlikte görüldüyse zihin bağı kurar. Bağ kimi zaman doğrudur. Kimi zaman karşıdaki düşünüyordur, söz arıyordur ya da sadece yorgundur. Alışkanlığın ürettiği hikâyeyi fark etmek, tek neden dayatmamayı kolaylaştırır. Bu, her sessizliği masum ilan etmek değildir. Hükmü bir nebze geciktirmektir. Gecikme, adil bir konuşmaya yer açabilir.

Karar anında “geçen sefer işe yaradı” düşüncesi de Hume'un alışkanlığına benzer. Koşullar benziyorsa geçmiş yol gösterir. Koşullar değiştiyse eski çift dağılmış olabilir. Deneyimi inkâr etmeyiz. Onu bağlamıyla taşırız. Bağlam sorusu kısadır: o sefer işe yaratan şey, bu sefer de aynı koşullarda mı duruyor?

Zorunluluk hissi neden yapışır?

Zihin belirsizliği masraflı bulur. İki olay yan yana gelince araya bağ örmek dünyayı öngörülebilir kılar. Öngörülebilir dünyada plan yapılır. Bu yüzden Hume'un “belki”si duygusal olarak pahalıdır. Yorulunca eski zorunluluk hissine döneriz. Bunu karakter kusuru saymak gerekmez. Enerji tasarrufudur. Felsefenin işi tasarrufu fark edip gerektiğinde bir soru eklemektir: Bu bağın tanığı mıyım, yoksa yalnızca bekliyor muyum?

Popüler özet bazen Hume'u “hiçbir şeyin nedeni yok” diyen biri gibi gösterir. Bu kısaltma haksızdır. Daha adil cümle şudur: neden dediğimiz şeyin zorunlu bağ kısmını görmeyiz; gördüğümüz düzeni ise ciddiye alırız. Düzeni ciddiye almak ile onu kader gibi okumak arasında ince bir çizgi vardır. Çizgiyi görmek merakı azaltmaz. Merakın hangi soruya harcandığını netleştirir. Netleşen soru, hem günlük hayatta hem okumada acele hükmü yavaşlatır.

Sık sorulan sorular

Hume neden-sonuç bağını bütünüyle reddeder mi? Hayır. Olayların art arda gelişini inkâr etmez. İtiraz, bu art ardalığın içinde gözle görülmeyen bir zorunluluk olduğunu sanmamızadır. Pratikte beklenti kurmayı sürdürürüz. Hume da bunun kaçınılmaz olduğunu düşünür.

Bu görüş araştırmayı değersizleştirir mi? Değersizleştirmek zorunda değildir. Tekrarlanan gözlem ve yanılmaya açık tahmin, düzeni ciddiye almanın yoludur. Hume, bu ciddiyetin bir alışkanlık boyutu taşıdığını hatırlatır. Kesinlik iddiasını kısmak, soru sormayı durdurmaz.

Günlük hayatta bu ayrımı nasıl kullanırım? İki olay peş peşe geldiğinde önce “birlikte gördüm” deyin. Sonra alternatif bir açıklamaya tek cümle ayırın. Bu ara her hükmü düzeltmez. Hükmün alışkanlıktan gelip gelmediğini görünür kılar.