Bataklık adam: Tarihi olmayan kopya kişi midir?

Bir yürüyüş düşünün. Yıldırım bir filozofu yok eder. Aynı anda, bataklıktaki moleküller tesadüfen onun bedeninin aynısını kurar. Kopya kalkar, eve gider, eski cümleleri kurar. Donald Davidson'ın bataklık adamı budur. Sahne inanılmazdır. İnanılmazlığı, şu soruyu sıkıştırmak içindir: şu anki beden aynıysa, kişi ve kelimelerin anlamı da aynı mıdır, yoksa geçmişin payı silindi mi?

Kopya neyi taşır?

Kopyanın içi, yok olan kişinin o andaki düzenine benzer. Aynı yüz, aynı ses, aynı refleks. Dışarıdan bakan bir dost, farkı görmeyebilir. Görmemesi, farkın olmadığı anlamına gelmez. Yok olan kişinin kelimeleri, yıllarca süren bir öğrenmenin içinden geliyordu. Kopyanın kelimeleri ise bir tesadüfün ilk anıdır. Tesadüf, öğrenmenin yerini tutar mı?

Davidson, tutmayabileceğini düşünür. Anlam, yalnızca o andaki iç düzene değil, dünyayla kurulmuş geçmiş ilişkiye de bağlıdır. Kopya su dediğinde, suyla daha önce karşılaşmış birinin kastettiği bağı taşımayabilir. Taşımıyorsa, aynı ses aynı anlam değildir. Sesin aynı olması, dostu yanıltır. Yanıltması, anlamın sesle bittiğini göstermez.

İkiz dünya ile akrabalık

Putnam, ikiz dünyada aynı görünen sıvının başka bir madde olabileceğini ve kelimenin ona göre yer değiştireceğini söylüyordu. O sahne anlamın yalnızca kafanın içinde olmadığını anlatır. Bataklık adamı bu düşünceyi tarihe çevirir. Kafanın içi, bir an için aslıyla aynı olsa bile, o anın gerisinde bir karşılaşma tarihi yoksa kelime boşta kalabilir. Biri çevrenin farkına, diğeri tarihin yokluğuna bakar. İkisi de resmi tek başına yeter saymaz.

Theseus'un gemisi ise başka bir eşiği yoklar. Parçalar değişince gemi aynı gemi midir? O tartışma sürekliliğin hangi parçayla kurulduğunu sorar. Bataklık adamında parçalar bir an için aynıdır. Süreklilik ise kopmuştur. Gemi yavaş yavaş değişir. Kopya, bir anda ve tarihsiz belirir. Bu yüzden iki bilmece aynı cevabı paylaşmak zorunda değildir. Birinde değişim, diğerinde başlangıcın sahte olması vardır.

Hatıra ile hatırıyormuş gibi durmak

Kopya, çocukluğundan söz edebilir. Söz, yok olan kişinin hatırasına benzer cümleler kurar. Kurulan cümle, bir hatıra mıdır? Hatıra, geçmiş bir olayla kurulan gerçek bir bağ ise, kopyanın cümlesi bağsızdır. Bağsız cümle, doğru bir hikâye gibi durabilir. Durması, hatırlamak değildir. Hatırlamak, sahneyi yaşamış olmaktır. Yaşamamış bir beden, yaşamış gibi konuşabilir.

Bu ayrım günlük hayatta da ince bir akrabadır. Başkasından duyduğumuz bir anıyı, kendi anımız gibi anlatmaya başlayabiliriz. Anlatı akıcıdır. Akıcılık, olayın bize ait olduğunu kanıtlamaz. Bataklık adamı bu kaymayı uç bir sahneye taşır. Uç sahne, her hatıranın şüpheli olduğunu söylemez. Geçmişle bağ kurulmadan kurulan cümlenin, hatıra adını hak etmeyebileceğini söyler.

Kişi olmak için tarih şart mı?

Bazı okurlar, kopyanın o andan itibaren bir kişi olduğunu kabul eder. Acı çeker, su içer, yeni bağlar kurar. Yeni bağlar, onu tarihsiz bir kopya olmaktan yavaş yavaş çıkarır. Bu okuma, ilk andaki anlam boşluğunu inkâr etmez. Boşluğun sonsuza dek sürdüğünü de söylemez. Kopya, ilk günden sonra kendi geçmişini biriktirmeye başlar. Biriken geçmiş, yok olan kişinin geçmişi değildir. Yeni bir kişinin başlangıcı olabilir.

Karşı okuma daha serttir. Tarih yoksa, ilk andaki cümlelerin hiçbiri gerçekten bir şeye değmez ve kişi olmak bu değmeyi gerektirir. Sertlik, sahneyi temiz tutar. Temiz tutulan sahne, kopyanın sonraki günlerini açıklamakta zorlanabilir. İki okuma da sahnenin inanılmazlığını bir kanıt gibi kullanmamalıdır. İnanılmazlık, tarih ile o anki düzeni ayırmak için seçilmiştir.

Ne işe yarar?

Bataklık adamı, kimliğin yalnızca şu andaki bedenden ibaret olmadığını düşündürür. İlişkiler, öğrenmeler ve karşılaşmalar da kişiyi kurar. Kuruluş bitmiş bir nesne değildir. Bu düşünce, birini yalnızca bugünkü haline bakarak bütünüyle tanıdığımızı sanmayı yavaşlatır. Yavaşlatmak, geçmişi bir mahkeme yapmak değildir. Geçmişin, bugünkü cümlenin anlamında payı olabileceğini hatırlamaktır.

Sahneyi bir bilim iddiası gibi okumak ise yanlış kapıdır. Yıldırımın böyle bir kopya kurduğu gösterilmemiştir. Gösterilmesine de gerek yoktur. Gerekli olan, aynı beden ile aynı tarih arasındaki farkı bir an için görmektir. Fark görününce, kopya ile kişi kelimeleri acele yapışmaz.

Sık sorulan sorular

Bataklık adamı gerçek bir olay mıdır? Hayır. Tarihin, anlam ve kimlikte payı olup olmadığını sormak için kurulan inanılmaz bir sahnedir. Sahnenin olabilirliği, sorunun yerine geçmez.

Kopya aynı kişiyi sürdürür mü? Tek cevap yoktur. Beden bir an için aynıdır, geçmiş bağ ise kopuktur. Kimliği yalnızca o anki bedene bağlayan ile geçmiş ilişkiye bağlayan okuma bu noktada ayrılır.

Kopyanın kelimeleri bir anlama gelir mi? Davidson, geçmiş karşılaşma yoksa ilk andaki kelimelerin sandığımız bağı taşımadığını düşünür. Kopya sonradan kendi karşılaşmalarını biriktirirse, yeni bir anlam tarihi başlayabilir. O tarih, yok olan kişinin tarihi değildir.