Sokrates'in "Hiçbir şey bilmediğimi biliyorum" sözü ne anlama gelir?

"Hiçbir şey bilmediğimi biliyorum" cümlesi, felsefeye dair en çok alıntılanan sözlerden biri. Çoğu zaman bir tür alçakgönüllülük gösterisi gibi anlaşılıyor. Oysa Sokrates'in söylediği şey, bu kadar basit bir "ben hiçbir şey bilmem" cümlesinden daha ince ve daha kışkırtıcıydı. Üstelik bu cümle, Platon'un yazdığı metinlerde kelimesi kelimesine geçmiyor; daha çok Sokrates'in savunmasındaki bir düşüncenin özeti olarak yerleşmiş durumda.

Kehanet hikâyesi

Platon'un aktardığına göre Sokrates'in bir arkadaşı Delphoi'ya gidip kâhine Sokrates'ten daha bilge birinin olup olmadığını sormuş. Kâhin, daha bilge kimsenin olmadığını söylemiş. Sokrates bu habere şaşırmış; çünkü kendisini bilge saymıyormuş. Kehaneti çürütmek için, bilge olarak tanınan insanlarla konuşmaya başlamış: siyasetçiler, şairler, zanaatkârlar.

Ne buldu?

Sokrates konuştuğu insanların çoğunun, bildiklerinden daha fazlasını bildiklerini sandığını fark etmiş. Zanaatkârlar kendi işlerinde gerçekten bilgiliydi; ama bu, onlara başka konularda da bilge olduklarını düşündürüyordu. Sokrates ise en azından bilmediği şeyi bildiğini sanmıyordu. Platon'un anlatısına göre bilgeliği, işte bu küçük farktan geliyordu: bilmediğini bilmek.

Bu bir bilgisizlik iddiası mı?

Bu söz, bilgiye karşı bir şüphecilik ya da "hiçbir şey bilinemez" iddiası olarak okunmamalı. Sokrates ahlaki konularda belirli şeyleri bildiğini düşünüyordu; örneğin haksızlık yapmanın, haksızlığa uğramaktan kötü olduğunu savunuyordu. Burada kastedilen daha çok mükemmel ve kesin bilgiye sahip olmadığımızın farkında olmak. Bu tavır, kendi inançlarımıza karşı dürüst bir mesafe koymayı gerektirir.

Sokratik sorgulama nasıl işler?

Sokrates'in yöntemi, soru sormaya dayanıyordu. Bir kişi "cesaret nedir?" gibi bir kavramı tanımladığında, Sokrates örnekler ve karşı örnekler vererek tanımın tutarlı olup olmadığını sınardı. Genellikle konuşma, karşısındaki kişinin tanımının yetersiz olduğunu fark etmesiyle sonuçlanırdı. Bu süreç rahatsız edici olabilir; çünkü sağlam sandığımız bir fikrin gevşediğini görmek hoş değildir. Ama aynı zamanda bir arınma sağlar: yanlış kesinlikten kurtuluruz.

Günlük hayatta ne işe yarar?

Bu tavır birkaç somut alışkanlığa dönüşebilir:

• Tanım sormak: "Adalet", "başarı", "mutluluk" gibi kelimeleri kullanırken tam olarak ne kastettiğimizi netleştirmek.
• Kendi fikrine soru sormak: "Bunu neden düşünüyorum, neye dayanıyor?" diye sormak.
• Karşısındakini anlamaya çalışmak: Tartışmayı kazanmak yerine karşı tarafın ne düşündüğünü öğrenmek için soru sormak.
• "Bilmiyorum" diyebilmek: Bilmediğimiz bir konuda görüş bildirmekten çekinmek.

Sınırlar ve eleştiriler

Sokratik yöntem her durumda işe yaramayabilir. Sürekli soru sormak, karşıdaki kişiyi yıpratabilir ya da bir konuşmayı verimsiz hale getirebilir. Ayrıca bilmediğini bilmek, harekete geçmemek için bir gerekçeye dönüşmemeli. Günlük hayatta çoğu kararı eksik bilgiyle vermek zorundayız. Bu yüzden Sokrates'in mirası, karar vermemek değil, kararlarımızı sorgulanabilir tutmaktır.

Son söz

Bu söz bize şunu hatırlatıyor: Bilgelik, her şeyi bilmekten çok, ne bildiğimizin ve ne bilmediğimizin sınırını dürüstçe çizebilmektir. Bu tavır, hem kendi içimizde hem de başkalarıyla konuşmalarımızda daha sakin ve meraklı olmamıza yardım edebilir.

Sık sorulan sorular

Sokrates bu sözü gerçekten söyledi mi? Platon'un metinlerinde bu ifade aynen yer almaz; ama savunma konuşmasındaki düşüncenin özetini yansıtır. Bu yüzden söz, bir yorum olarak kabul edilir.

Sokrates hiçbir şey bilmediğini mi düşünüyordu? Hayır. Bilgeliğin sınırlı olduğunu ve kendi bilgisizliğinin farkında olmanın değerli olduğunu düşünüyordu. Bazı ahlaki konularda kesin inançları vardı.

Sokratik yöntemi nasıl uygulayabilirim? Bir konuda kendi düşüncenize "neden?" diye sorarak ve karşı bir örnek bulmaya çalışarak başlayabilirsiniz.