Gerekçeli doğru inanç bilgi sayılır mı?

Bilgiyi çoğu zaman üç parçayla tarif ederiz. Bir şey doğru olmalı, ona inanmalıyız ve inancımızın bir gerekçesi bulunmalıdır. Tarif sade ve işe yarar görünür. Edmund Gettier, bu üçünün bir arada durmasının yine de bilgi için yetmeyebileceğini kısa örneklerle gösterdi. Örnekler yapaydır. Yapay oldukları için de tarifin bir deliğini görünür kılarlar. Deliğin adı, çoğu zaman şanstır.

Üçlü tarif neden çekici?

Doğru olmayan bir şeye bilgi demeyiz. İnanmadığımız bir doğruya da, bizim bilgimiz demeyiz. Gerekçesiz doğru tahmin ise bilgi değil, isabetli bir atış gibi durur. Üç koşul bu yüzden uzun süre makul bulundu. Sokrates de bilginin acele iddialarla karışmamasını ister. Bildiğini bilmeme o aceleliği yavaşlatır. Gettier'in sorusu başka bir katmandadır. Yavaş ve gerekçeli görünen bir inanç bile, doğruluğunu yanlış bir yoldan tutturmuş olabilir.

Tarifin çekiciliği, günlük hayata da uyar. Bir haberi, doğruysa, inanıyorsak ve bir kaynağa dayanıyorsak bildiğimizi sanırız. Kaynağa sormak gerekçeyi yoklar. Gettier, yoklamanın bile şansı dışarıda bırakmayabileceğini söyler. Gerekçe sağlam görünebilir. Doğruluk ise gerekçenin gösterdiği yerden değil, tesadüfen gelebilir.

İş ve cepteki bozukluk

Klasik örnek kabaca şöyledir. Smith, Jones'un işe alınacağına dair güçlü bir gerekçe taşır. Jones'un cebinde on adet madeni para olduğunu da saymıştır. Buradan şu cümleyi çıkarır: işe alınacak kişinin cebinde on madeni para vardır. Sonra iş Smith'e verilir. Smith'in de, haberi olmadan, cebinde on madeni para vardır. Cümle doğru çıkar. Gerekçe de vardı. Yine de Smith'in bildiğini söylemek zordur. Çünkü gerekçe Jones'a bakıyordu, doğruluk ise Smith'in cebinden geldi.

Örnek kasıtlı olarak ince ayarlıdır. Hayatta her şey bu kadar düzgün denk düşmez. İncelik, itirazı kolaylaştırmak için değil, şansın gerekçeyle doğruluk arasına nasıl girdiğini göstermek içindir. Gerekçe yanlış bir ara cümleye dayanıyordu. Sonuç tesadüfen doğru oldu. Tesadüf, bilgiye benzemeyen bir isabettir.

Şans neden bilgiyi bozar?

Bilgi, doğru cümleyi tutturmaktan fazlasını ister. Tutturma, dünyayla kurulan bağın güvenilir olmasını da ister. Gettier örneğinde bağ kopuktur. Kişi iyi bir çıkarım yaptığını sanır. Çıkarımın dayandığı ara inanç yanlıştır. Doğru sonuç, o yanlışın üstünü örter. Örtü kalkınca, kişinin bildiği şeyin aslında başka bir sahne olduğu görülür.

Hume, beklentinin alışkanlıktan geldiğini ve zorunluluk sandığımız şeyin ayrı bir sıçrama olduğunu hatırlatır. O ayrım burada da işe yarar. Gettier'de sıçrama, alışkanlıktan çok şansadır. İkisi de şunu sorar: doğru çıkan cümle, sandığımız yoldan mı doğru çıktı? Yol başka ise, cümlenin doğruluğu bilgimizi otomatik büyütemez.

Tarif nasıl tamir edilmeye çalışıldı?

Gettier'den sonra birçok tamir önerildi. Kimisi, gerekçenin yanlış bir ara adıma dayanmamasını şart koşar. Kimisi, şansın bu kadar kolay devreye giremeyeceği güvenilir bir yöntem ister. Kimisi, kişinin elinde yenilgiyi haber verecek bir karşı gerekçe olmamasını arar. Bu önerilerin hiçbiri, herkesi aynı anda tatmin etmiş bir son nokta değildir. Yazının amacı o tartışmayı kapatmak değil, üçlü tarifin neden yetmediğini göstermektir.

Tamirler de yeni örnekler doğurur. Şartı sıkılaştırdıkça günlük bilginin bir kısmı dışarıda kalır. Şartı gevşetince şans yine içeri sızar. Bu gerilim, bilginin tek cümlelik bir tanımla bitmeyebileceğini düşündürür. Bitmemesi, hiçbir şeyi bilemeyeceğimiz anlamına gelmez. Tarifin, sandığımızdan daha fazla kenar istediği anlamına gelir.

Günlük hayatta şanslı isabet

Bir tahmini doğru çıktı diye bildiğimizi ilan etmek, Gettier'in uyardığı şeyin ev halidir. Tahmin, yanlış bir gerekçeyle kurulmuş ve tesadüfen tutmuş olabilir. Tutması, gerekçeyi geriye dönük olarak sağlam yapmaz. Sağlamlık, sonucun parlaklığında değil, yolun sonucun nedenine değip değmediğindedir.

Az bilenin erken güveni de bu kapıya komşudur. O yazı kişinin kendi yerini yanlış ölçmesini konuşur. Gettier ise yerini doğru ölçtüğünü sanan, gerekçesi düzgün görünen kişinin bile şansa yenilebileceğini konuşur. Biri ölçüsüzlüğü, diğeri ölçüldüğü halde araya giren tesadüfü anlatır. İkisini de cahillik diye kapatmak, ikinciyi görünmez kılar.

Pratik sonuç abartılmamalıdır. Her doğru inancı şüpheyle çöpe atmak, yöntemi mizaca çevirir. Daha küçük bir soru yeter: bu sonuç, gerekçemin gösterdiği yerden mi geldi? Gelmediyse, doğru cümleyi bilgi hanesine yazmadan önce yolu bir kez daha söyleyin.

Sık sorulan sorular

Gettier bilginin imkânsız olduğunu mu söyler? Hayır. Doğru, inanılan ve gerekçeli olmanın her zaman yetmediğini söyler. Bilginin hiç kurulamadığını değil, üçlü tarifin bir deliği olduğunu gösterir.

Örnekler fazla yapay değil mi? Yapaydır ve bilinçli olarak incedir. İncelik, günlük hayatta her olayın böyle olacağını iddia etmez. Şansın, gerekçe ile doğruluk arasına nasıl girebildiğini tek bir sahnede görünür kılar.

Doğru çıkan her tahmin bilgi midir? Değildir. Tahmin, yanlış bir yoldan da doğru sonucu tutturabilir. Bilgi, sonucun isabetinden fazlasını, yolun o isabete gerçekten değmesini ister.