Kontrol kaybı nasıl öğrenilmiş çaresizliğe döner?

Aynı kapıyı birkaç kez itip açılmadığını görünce, sonraki kapıyı da kilitli sanabilirsiniz. Kapı bu kez açık olsa bile eliniz gitmeyebilir. Öğrenilmiş çaresizlik, bu duraklamanın bir adıdır. Kişi, sonucun kendi denemesinden etkilenmediğini tekrar tekrar yaşayınca, denemenin mümkün olduğu yeni bir durumda bile harekete geçmeyebilir. Bu bir karakter damgası değildir. Bir öğrenmenin, başka bir sahneye taşınmasıdır.

Model neyi tarif eder?

İlk çalışmalar, kaçışı olmayan bir rahatsızlığa maruz kalan canlıların, sonradan kaçış mümkün olduğunda da daha az denediğini gözledi. Gözlem, acının kendisinden çok, acının kontrol edilemez oluşuna bağlandı. Kontrol edilemezlik öğrenilince, yeni sahnedeki ipucu da eski hükmün altında kalabiliyordu. Hüküm şuydu: ne yaparsam yapayım sonuç değişmez.

Bu modeli insan hayatına birebir yapıştırmak acelecidir. İnsan, bir deney kafesindeki tek değişken değildir. Yine de model, tanıdık bir hali adlandırır. Uzun süre sözü etkisiz kalmış bir kişi, yeni bir masada da susabilir. Suskunluk, o anki masanın gerçekten kapalı olmasından değil, eski masanın öğrenilmesinden gelebilir. Ayırmak kolay değildir. Ayırmaya çalışmak ise kişiyi tembel ilan etmekten daha dürüsttür.

Her yılgınlık aynı şey değildir

Yorgunluk, yas, korku ve adil bir vazgeçiş de hareketsiz görünebilir. Öğrenilmiş çaresizlik bunlarla karışır. Karışınca her duraklama aynı etiketi alır. Etiket, kişinin o anki gerekçesini siler. Bazen kapı gerçekten kilitlidir ve zorlamak kişiyi yıpratır. Bazen kapı aralıktır ve eski öğrenme eli tutar. İkisini aynı cümleyle okumak, hem gereksiz çabayı hem de mümkün olan çabayı yanlış yerde aratır.

Erteleme de burada akraba ama ayrıdır. O yazı ertelemeyi tembellikten çok duygu yönetimine bağlar. Çaresizlik modelinde ise duygu, sonucun değişmezliği inancıyla örülüdür. Kişi yalnızca sıkıldığı için değil, denemenin boşa düşeceğini öğrendiği için geciktirebilir. İki hal birlikte de durabilir. Birini diğerinin yerine koymak, müdahaleyi şaşırtır.

İnanç genelleşince ne olur?

Kontrol kaybı tek bir olaya sıkışırsa etkisi sınırlı kalabilir. Bu işte sözüm geçmiyor demek, başka bir işte de geçmez demek zorunda değildir. Genelleme başlayınca cümle genişler. Hiçbir yerde geçmiyor, hiç geçmeyecek, bu benim yapım. Geniş cümle, yeni bir kanıtı içeri almaz. Çünkü her başarısızlık cümleyi doğrular, her küçük imkân ise istisna diye dışarı atılır.

Spinoza, nedeni görülmeyen duygunun kişiyi sürüklediğini hatırlatır. Duygunun geometrisi bir terapi vaadi değildir. Yine de şu soruyu ödünç almak mümkündür: bu hissin nedeni bu kapı mı, yoksa eski kapıların üst üste binmesi mi? Nedeni ayırmak, hissin sahte olduğunu söylemez. Hissin hangi sahneye ait olduğunu sorar.

Onaylama yanlılığı da geniş cümleyi besler. O eğilim işimize gelen değil, bu örnekte inancımızı doğrulayan örneği kolay bulur. Değişmezlik inancı, değişmezliği gösteren anları seçer. Seçim kötü niyet değildir. Daralmış bir dikkattir.

Küçük bir deneme, büyük bir vaat değil

Modelin pratik karşılığı, hayatı bir anda kontrol altına almak değildir. Daha küçük bir ayrım yeter. Bu sonuç gerçekten benim denememe kapalı mı, yoksa ben onu kapalı diye mi öğrenmiştim? Ayrımı tek bir kahramanlıkla değil, sonucu görülebilecek küçük bir denemeyle yoklamak mümkündür. Deneme, her kapıyı açacağını vaat etmez. Kapının bu kez de kilitli olup olmadığını bilgiye çevirir.

Denemenin bedeli de sorulmalıdır. Her kilitli kapıyı zorlamak, çaresizliği yenmek değil, yıpranmak olabilir. Seçilmiş, sonuç veren, bedeli taşınabilir bir adım ile her şeye aynı anda direnmek ayrıdır. İkincisi çabuk çöker ve çöküş, değişmezlik inancını yeniden doğrular. Birincisi ise inanca küçük bir karşı örnek bırakır.

Ne zaman bu sayfa yetmez?

Uzun süren umutsuzluk, uykunun ve ilişkinin bozulması, hiçbir şeyin değişmeyeceğine dair katı bir inanç, bir yazının çözebileceği bir mesele değildir. Öğrenilmiş çaresizlik, çökkünlüğün tek açıklaması da değildir. Bu sayfa bir teşhis koymaz ve bir tedavi önermez. Belirtiler günleri ve işi belirliyorsa bir sağlık uzmanına danışmak, zayıflık değil, doğru kapıyı aramaktır.

Gündelik yılgınlıkta ise dilimizi değiştirebiliriz. Ben böyleyim yerine, bu sahnede denemenin işe yaramadığını öğrenmiş olabilirim demek, hükmü kişiden sahneye taşır. Taşımak, sorumluluğu silmez. Sorumluluğu, değiştirilemez bir kimlik olmaktan çıkarıp yeniden bakılabilir bir öğrenme yapar.

Sık sorulan sorular

Öğrenilmiş çaresizlik tembellik midir? Hayır. Model, kişinin sonucun değişmeyeceğini öğrenmesiyle ilgilidir. Yeni bir durumda denememek, her zaman üşengeçlik değildir. Eski bir kontrol kaybının genellenmesi de olabilir.

Bu model çökkünlüğü bütünüyle açıklar mı? Açıklamaz. Kontrol edilemezlik, bazı halleri anlamaya yardım eden bir çerçevedir. İnsanın bütün ruh halini tek deneye bağlamak, çerçevenin taşıyabileceğinden fazlasını yükler.

Ne yapmalıyım? Bu yazı bir program sunmaz. Küçük ve sonucu görülebilir bir adımda, kapının gerçekten kilitli olup olmadığına bakmak bir yoklamadır. Uzun süren ve yaşamı daraltan bir umutsuzlukta ise bir uzmana danışmak gerekir.