Az bilmek neden kendine güven verir?

Bir konuda yeni olan kişi, bazen o konunun bütününü çözdüğünü sanır. Biraz daha öğrenince cümleler kısalır, kesinlik azalır. Bu iniş çıkış o kadar sık anlatılır ki bir hakaret kalıbına dönmüştür: az bilen çok konuşur. Kalıp, gerçek bir yanılmayı işaret edebilir. İşaret ettiği şeyi bir zekâ yasası gibi ezberlemek ise ayrıca yanlıştır. Yazı, bu kalıbı sakinleştirmeye çalışır.

Ne gözlemlendi, ne uyduruldu?

Dunning ve Kruger'ın çalışmaları, belirli görevlerde insanların kendi performanslarını nasıl tahmin ettiğine bakar. Mizah, dilbilgisi ve mantık gibi alanlarda, görece düşük performans gösteren kişilerin kendilerini olduğundan yukarı yerleştirdiği rapor edilir. Üst uçta ise hafif bir tersine çekilme görülür: işi iyi yapan, herkes bunu yapıyordur sanıp kendini biraz aşağı alabilir. Popüler slogan buradan türer. Slogan, çalışmanın kendisinden daha serttir.

Sertlik iki yerde birikir. Birincisi, bulgu belirli görevlerdedir. Bir insanın bütün zekâsını, ahlakını veya değerini ölçmez. İkincisi, sonraki tartışmalar bu örüntünün bir kısmının ölçümün istatistiksel yapısından da gelebileceğini söyler. Ortalamaya çekilme, küçük örnek ve görevin zorluğu, grafiği tek başına bir karakter özelliği gibi göstermeyi zorlaştırır. Dürüst cümle şudur: insanlar, bir işteki kendi yerlerini her zaman iyi okuyamaz. Bunu cahil kendini dâhi sanır diye dondurmak, hem kırıcı hem de fazla kesindir.

Neden böyle bir his oluşur?

Bir beceriyi değerlendirmek, becerinin kendisinden ayrı bir iştir. O işe üstbiliş denir. Grameri zayıf olan kişi, gramer hatasını da daha az görür. Hatayı görmek için gereken bilgi, hatayı yapmamak için gereken bilgiye yakındır. Bu yüzden acemilik, yalnızca yanlış cevap üretmez. Yanlış cevabın yanlışlığını da örtebilir. Örtü kalktıkça güven azalır. Azalma, gerileme değil, ölçünün gelmesi olabilir.

Bu örtü, kendi düşüncesini yoklayan alıştırmalarla tamamen kalkmaz. Yine de bunu nereden biliyorum sorusu, kesin cümleyi bir kademe yavaşlatır. Yavaşlama, özellikle yeni öğrenilen bir alanda değerlidir. İlk birkaç metni okuyup alanın bittiğini sanmak, örtünün tipik halidir.

Onaylama yanlılığı da aynı sahneyi besler. Kişi, kendi yeni cümlesini destekleyen örneği kolay bulur, karşı örneği istisna diye kenara iter. O eğilimin üzerine konan erken güven, öğrenmeyi kapatabilir. Kapatma, kötü niyet gerektirmez. Zihin, tutarlı bir hikâyeyi dağınık bir kuşkudan daha ucuza mal eder.

Ustanın ters hatası

Kalıbın unuttuğu taraf, işi iyi yapanın kendini küçültmesidir. Bir işi uzun süre doğru yapan kişi, adımları görünmez hale getirir. Görünmez adım, bunu herkes bilir duygusu üretir. Başkasının zorlanması şaşırtıcı gelir. Şaşkınlık bazen sabırsızlığa döner. Sabırsızlık, öğrenciyi acele yargılar. Oysa ustanın kolaylığı, yolun kısalığından değil, yolun ezberinden gelir.

Sokrates'in bildiğini bilmeme hali, bu ikinci tarafa da değer. Kesinliği kısmak yalnızca acemiye öğüt değildir. Çok okumuş kişi de kendi alanının sınırını başkasına dar bir kapı gibi gösterebilir. O sözün gündelik karşılığı şudur: bildiğim yerde bile, bildiğimin neyi kapsamadığını ayrıca söylemeliyim.

Hakaret olarak kullanmak neyi bozar?

Bu bulguyu birine lakap diye yapıştırmak, çoğu zaman tartışmayı bitirme aletidir. Lakap, karşı tarafın cümlesini okumadan konur. Konulduğu anda iki zarar birden doğar. Birincisi, gerçek bir acemilik varsa öğrenme yolu kapanır, çünkü kişi aşağılanmış hisseder. İkincisi, karşı taraf haklıysa lakap, haklılığı duymaz. Her iki durumda da lakap, anlamayı değil seyirciyi besler.

Daha kullanışlı soru şudur: bu kişi bu görevde kendi yerini nasıl ölçüyor? Ölçü yoksa, hakaret değil, ölçü önermek gerekir. Ölçü, küçük bir deneme, bir karşı örnek, bir geri bildirim olabilir. Geri bildirim de her zaman üstten gelmek zorunda değildir. Kişi kendi işini bir süre sonra yeniden okuyunca, ilk gündeki kesinliğin bir kısmı kendiliğinden düşebilir.

Güveni bütünüyle kötülememek

Erken güven her zaman düşman değildir. Yeni bir dile, bir enstrümana, bir fikre başlarken biraz fazla cesaret olmasa adım atılmaz. Cesaret ile ölçüsüzlük arasındaki çizgi, hatayı düzeltmeye açık olup olmamaktadır. Açıklık varsa erken güven yakıt olabilir. Açıklık yoksa yakıt, aynı yerde daire çizdirir.

Başkasına da aynı çizgiyi uygulamak gerekir. Birinin kendine güvenmesi, tek başına bilgisizliğin kanıtı değildir. Güven, hazırlığın, mizacın veya o günkü rolün parçası olabilir. Kanıt aranacak yer, güvenin dozu değil, cümlenin dayanağı ve dayanağın düzeltilmeye açık olup olmadığıdır.

Bu yazı bir teşhis listesi değildir. Kendini sürekli değersiz gören ya da hiç ölçü kabul etmeyen bir hal günlük işi bozuyorsa, bunu bir lakapla çözmeye çalışmak yetmez. Gerekirse bir uzmana danışmak, etiketi büyütmekten daha dürüst bir adımdır.

Sık sorulan sorular

Az bilen herkes kendini uzman mı sanır? Hayır. Bu, belirli görevlerde görülebilen bir tahmin hatasıdır. Her insanın karakterine yazılmış bir yasa değildir. Popüler slogan, bulgunun sınırını siler.

Çok bilen kişi her zaman alçakgönüllü müdür? Zorunlu değildir. İşi iyi yapan biri kendini biraz aşağı çekebilir, ama bu da her zaman olmaz. Alçakgönüllülük bir kişilik süsü değil, sınırını ayrıca söyleme alışkanlığıdır.

Bu eğilimi kendimde nasıl fark ederim? Yeni öğrendiğiniz bir konuda artık biliyorum dediğiniz an, bir karşı örnek arayın. Örneği bulamıyorsanız, bulamamanız da bir veri olabilir. Bir süre sonra aynı cümleyi yeniden okumak, ilk kesinliği test eder.