Hınç, bir ahlakı nasıl tersinden kurar?

Friedrich Nietzsche, Ahlakın Soykütüğü'nde ahlakı gökten inmiş bir yasa gibi okumaz. Değerlerin de bir tarihi olduğunu, bu tarihin bazen bir gücün ifadesi, bazen de bir güçsüzlüğün intikamı olduğunu söyler. İkinci hale hınç der. Hınç, açık bir kavgayı kaybeden kişinin, kaybı bir erdem diline çevirmesidir. Çevirme zekicedir. Zekice olması, Nietzsche'nin onu bir öğüt diye sunduğu anlamına gelmez.

Tersine çevrilen değer

Nietzsche'nin anlattığı sahnede, eyleme geçemeyen kişi, eyleyenin gücünü kötü ilan eder. Kendisinin yapamadığı şey, ahlaken yasak olur. Yapabildiği şey, sabır, alçakgönüllülük, öteki yanağı çevirmek, iyi olur. İyi, bu okumada bir yaşam sevinci değil, bir intikamın adıdır. İntikam, karşı tarafı şimdi yenemediği için onun değerini gelecek bir mahkemeye erteler. Mahkeme, ahlak diye konuşur.

Bu anlatı tehlikelidir. Tehlike, her alçakgönüllülüğü bir kin, her güç gösterisini bir sağlık sanmaktır. Nietzsche'nin kendi üslubu bu sanıyı besler. Beslenen sanı, kitabı bir zalimlik rehberine çevirir. Çeviren okur, soykütüğün sorusunu kaybeder. Soru şudur: bu iyi kelimesi, bir yaşamı mı büyütüyor, yoksa yapılamayan bir şeyin yasaklanmasından mı doğuyor?

Efendi ahlakı bir övgü değildir

Nietzsche, soylu ya da efendi dediği değer ile hınçtan doğan değeri karşılaştırır. Karşılaştırma, her güçlü olanı haklı ilan etmek için kullanılıyorsa metin bozulur. Bozulma bugün de sık görülür. Güçlü olanın yaptığı her şey yaratıcıdır denir. Denilen şey, Nietzsche'nin en kötü okumasıdır. Onun daha dikkatli yanı, değerin kaynağını sormaktır. Kaynak, başkasını ezmek midir, yoksa kendi gücünü bir biçime mi çevirmektir? İkisi aynı cümlede eritilirse, ezme bir estetik olur. Estetik, kitabın sorumluluğunu da okurun sorumluluğunu da siler.

Kant, ödevi eğilimden ayırır ve gerekçenin herkese açık olmasını ister. O ayrım Nietzsche'nin en çok sürttüğü kapılardan biridir. Nietzsche, bu evrenselliğin bazen bir hıncın kılığı olabileceğini iddia eder. İddia, her ödevin kin olduğu anlamına gelmez. Ödev dilinin, yapılamayanı yasaklamak için de giyilebileceğini söyler. Söylemek, Kant'ı çöpe atmayı gerektirmez. Karşı görüşü güçlü kurmak burada özellikle gerekir. Nietzsche'yi bir ahlak düşmanı karikatürüyle yenmek, onun sorduğu kaynağı duymaz.

Hınç bugün nerede durur?

Hınç yalnızca eski bir kitapta kalmaz. Yapamadığımız bir hayatı, o hayatı yaşayanın ahlaken bozuk olduğuna çevirmek tanıdık bir harekettir. Hareket, eleştiri diye de konuşabilir. Eleştiri, bir zararı gösteriyorsa hınç olmak zorunda değildir. Zarar görünmüyor ve yalnızca başkasının gücü kıskanılıyorsa, Nietzsche'nin tarifine yaklaşılır. Yaklaşmak, her eleştiriyi kıskançlık diye susturmayı da haklı çıkarmaz. Susturan kişi, hıncı tersinden kullanıyordur.

Arendt, düşüncesizliğin büyük zarar verebileceğini anlatır. O deyiş başka bir kapıdır. Nietzsche, düşüncesizlikten çok, değerin gizli intikamını arar. İki uyarı aynı kefeye konursa, hem memurun halkası hem de ahlakın kaynağı bulanıklaşır. Bulanıklaşan yerde, her iyi kelimesi ya saftır ya kindir. İki uç da tembeldir.

Nasıl okunmalı?

Soykütüğü, bir tarih belgesi gibi her ayrıntısı doğrulanmış bir kronik değildir. Nietzsche, kaynakları bir davacı gibi seçer. Seçim, okuru hem uyarır hem de sürükler. Sürüklenmemek için şu soru yeter. Bu paragraf bir değeri mi açıklıyor, yoksa bir değeri mi aşağılıyor? Aşağılama, açıklamanın yerine geçmişse üslup hükmü vermiştir. Hüküm, kaynağın kendisini görünmez kılar.

Bir de şunu ayırmak gerekir. Hınç, gerçek bir ezilmenin acısıyla aynı şey değildir. Acı, bir ahlak üretmek zorunda değildir. Üretirken de her zaman intikam olmak zorunda değildir. Nietzsche'nin tarifi, acıyı küçümsemek için kullanılırsa ikinci bir şiddet olur. Şiddet, kitabın parlaklığından izin almaz.

Ne öğütlemez?

Bu yazı, güçlü olanı taklit etmeyi öğütlemez. Öğütlediği bir şey varsa o da kaynağı sormaktır. İyi dediğimiz şey, bir yaşamı mı genişletiyor, yoksa başkasının genişlemesini mi yasaklamak istiyor? İkinci cevap her zaman hınçtır denemez. Denemeden önce, yasakın kime zarar verdiği de sorulmalıdır. Sorulmayan yerde Nietzsche, bir tarafın sopası olur.

Kitabın bütün bölümlerini bu sayfa kapatmaz. Kapattığını sanan özet, efendi ile köle kelimelerini bir siyasi programa çevirir. Program, metnin sorusundan daha yüksek seslidir. Yüksek ses, soykütüğün yavaş işini duymaz.

Sık sorulan sorular

Nietzsche ahlakı bütünüyle reddeder mi? Gökten inmiş tek bir ahlakı reddetmeye yakındır. Değerlerin kaynağını sorar. Her iyiliği kin ilan etmek, onun en kaba okumasıdır. Kaba okuma, soruyu bir sopaya çevirir.

Hınç her eleştiri midir? Hayır. Bir zararı gösteren eleştiri, yapılamayanın yasaklanması olmak zorunda değildir. Başkasının gücü yalnızca kıskanılıyorsa tarif yaklaşır. Yaklaşması, her itirazı kıskançlık diye susturmayı hak etmez.

Efendi ahlakı bir öğüt müdür? Bu yazı onu öğüt diye okumaz. Güçlü olanın her edimini yaratıcı saymak, metnin en kötü kullanımıdır. Kullanım, ezmeyi bir estetik yapar. Estetik, sorumluluğu siler.