Kutudaki böcek: Özel dil neden zorlanır?

Herkesin elinde bir kutu olsun. Kutuda, herkesin böcek dediği bir şey vardır. Kimse başkasının kutusuna bakamaz. Yine de insanlar böcek kelimesini birbirlerine söyleyip anlaşır gibi durur. Ludwig Wittgenstein bu sahneyi, yalnızca bana görünen bir şeye işaret eden kelimenin, ortak dilde nasıl iş göreceğini sormak için kurar. Sahne bir hayvan hikâyesi değildir. Özel deneyimin, kelimenin anlamını tek başına taşıyıp taşıyamayacağını yoklar.

Kelime neyi tutar?

Kutuların içi farklı olabilir. Biri boş olabilir. Biri zamanla değişebilir. Dışarıdan bakınca fark görünmez. Görünmeyen fark, konuşmayı durdurmaz. İnsanlar yine böcek der. Wittgenstein'ın sıkıştırdığı nokta şudur. Kelime, kutunun içindeki o özel şeye gerçekten değmiyor olabilir. Değdiği şey, kutuya bakma ve böcek deme alışkanlığının kendisidir. İçerik, ortak oyunun dışına düşer. Düşen içerik, kelimenin işleyişinde bir fark yaratmaz.

Bu, kimsenin içinden bir şey geçmediği anlamına gelmez. Anlamı daha dardır. Yalnızca sana ait olan ve başkasına hiçbir biçimde gösterilemeyen bir nesne, ortak kelimenin anlamını açıklamakta zorlanır. Zorlanma, acının ya da rengin yok sayılması değildir. Onların, dilin içinde nasıl taşındığının başka bir yoldan kurulduğunu söyler.

Dil oyunlarıyla birlikte

Wittgenstein, anlamı kelimenin kullanıldığı işe bağlar. Dil oyunları o işin sahnesini anlatır. Böcek, sahneye bir uyarı ekler. İş, kutunun gizli içeriğini karşılaştırmak değildir. Çünkü karşılaştırma mümkün değildir. Mümkün olmayan bir karşılaştırma, kelimenin ortak kuralı olamaz. Kural, herkesin görebileceği kullanımda durur. Durmayan kural, yalnızca kişinin içinde bir his olarak kalır. His, kelimeyi başkasına öğretemez.

Öğretilemeyen bir kelime, özel bir dil gibi görünür. Wittgenstein, böyle bir dilin kendi kendine de ölçü olamayacağını düşündürür. Ölçü yoksa, bugün böcek dediğim şeyin dün böcek dediğim şey olup olmadığını da denetleyemem. Denetleyememek, hafıza yanılmasıdır diye geçiştirilemez. Geçiştirilirse, doğru kullanım ile yanlış kullanım arasındaki fark da özel kutuda kaybolur.

Mary ve ikiz dünya

Mary'nin odası, tarif ile yaşantıyı ayırır. O deney kırmızıyı görmenin, renk kuramından başka bir şey olabileceğini sorar. Böcek kutusu bu soruyu silmez. Başka bir şey sorar. O görme, yalnızca sana ait gizli bir nesneyse, kırmızı kelimesi ortak dilde o nesneye mi değer? Değer diye ısrar etmek, kelimeyi kutunun içine hapseder. Hapsolan kelime, başkasının kırmızısıyla hiç karşılaşamaz. Karşılaşamadan sürdürülen konuşma ise her gün olur. O halde kelime, hapsolduğumuz nesneden başka bir iş görüyor olabilir.

İkiz dünya da anlamın kafadaki resme sığmadığını söyler. O sahne dışarıdaki maddeyi öne çıkarır. Böcek, dışarıya hiç çıkamayan bir içeriği öne çıkarır. Biri kelimeyi dünyaya bağlar. Diğeri, dünyaya bağlanamayan özel nesnenin kelimeden düşebileceğini gösterir. İkisi de resmi tek başına yeter saymaz. Saymayan iki deney, aynı cümle değildir.

Acı inkâr edilmez

Sahnenin en kötü okuması şudur. Demek ki acı diye bir şey yok, yalnızca acı davranışı var. Wittgenstein bu inkârı kurmak için yazmaz. Acının davranışta, sözde ve öğrenilen kullanımda nasıl ortaklaştığını göstermek ister. Ortaklaşmayan gizli bir öz, kelimenin anlamını açıklamaz. Açıklamaması, özün kişi için hiç hissedilmediği anlamına gelmez. His ile kelimenin işi burada ayrılır. Ayrımı silmek, ya her acıyı bir tiyatroya ya da her kelimeyi bir kutuya çevirir.

Başkasının acısını yalnızca davranıştan okuruz. Okumak, felsefi zombinin şüphesine de komşudur. Komşu olmak, başkasını ciddiye almamayı öğütlemez. Öğütlenen şey, kelimeyi kimsenin denetleyemeyeceği bir iç nesneye kilitlememektir. Kilit, anlaşmayı imkânsızlaştırır. İmkânsızlaşan anlaşma, acıyı daha çok değil, daha az konuşulur hale getirir.

Günlük kutular

Aynı kelimeyi kullanıp başka bir şey hissettiğimizi sandığımız yerler vardır. Benim sıkıntım seninkine benzemez. Cümle bazen doğrudur. Doğru olsa bile, sıkıntı kelimesi ortak bir iş gördüğü için konuşma sürer. Sürmesi, hislerin özdeş olduğunu kanıtlamaz. Kanıtlamadığı şey, kelimenin anlamsız olduğu da değildir. Anlam, kutuların karşılaştırılamayan içinde değil, kelimenin hangi durumda söylendiğindedir.

Bu okuma, her özel deneyimi kamuya ilan etmeyi istemez. Mahremiyet, kutunun içini zorla açmak değildir. Paylaşımın sınırı başka bir yazıda durur. Böcek, mahremiyeti yasaklamaz. Mahrem olanın, ortak kelimenin gizli referansı sanılmasını zorlaştırır. Zorlaştırmak, susmayı değil, kelimenin işini dürüstçe görmeyi ister.

Sık sorulan sorular

Böcek kutusu acıyı inkâr mı eder? Hayır. Yalnızca kişiye ait ve başkasına gösterilemeyen bir nesnenin, ortak kelimenin anlamını açıklamakta zorlandığını söyler. His ile kelimenin işi aynı cümle değildir.

Herkesin kutusu farklıysa kelime anlamsız mıdır? Konuşma sürdüğüne göre kelime bir iş görür. İş, kutuların içini karşılaştırmak olmayabilir. Karşılaştırılamayan içerik, ortak kullanımdan düşebilir. Düşmesi, konuşmanın bittiği anlamına gelmez.

Bu özel bir dili imkânsız mı kılar? Ölçüsü yalnızca kişinin içinde olan bir kelime, doğru ile yanlışı ayırt etmekte zorlanır. Wittgenstein bu zorluğu ciddiye alır. Zorluk, her iç deneyimin yok olduğu iddiasına çevrilmemelidir.