İkiz dünya: Su her yerde aynı şey mi?

Bir kelimenin anlamı bütünüyle kafamızın içinde duruyor sanırız. Su deyince aklımızda bir görüntü, bir serinlik, bir tanım vardır. Hilary Putnam, bu rahatlığı bozmak için ikiz bir dünya kurar. O dünyada göller aynı görünür, insanlar aynı cümleyi kurar, fakat bardaktaki madde bizim suyumuz değildir. Görüntü aynı, yapı başkadır. O zaman iki kişinin kafasında aynı şey varken, kelimeleri aynı şeye mi değer?

Sahne nasıl kurulur?

Dünyamızda su, bildiğimiz sıvıdır. İkiz dünyada ise gölleri dolduran, aynı görünen ama yapısı başka olan bir maddedir. Putnam bu maddeye hayali bir ad verir. Ayrıntı, kimya dersi olsun diye konmaz. Şunu düşündürmek için konur: iki kişi de su diye bir kelime kullanır, ikisinin de deneyimi birbirine benzer, fakat kelimeleri farklı maddelere gider. Biri bizim sıvımızı, diğeri ikiz sıvıyı kasteder.

Kafalarının içi, bu farkı tek başına ele vermeyebilir. İkisi de aynı tanımı söyleyebilir: renksiz, içilen, gölleri dolduran. Tanım, dışarıdaki yapıyı ayırt etmez. Ayırt etmediği için Putnam, anlamın yalnızca kafanın içinde olmadığını ileri sürer. Anlam, kelimenin değdiği dünyayla da kurulur.

Kullanım ile dünya

Wittgenstein, anlamın kelimenin kullanıldığı işle birlikte yürüdüğünü söylüyordu. Dil oyunları o işin sahnesine bakar. Putnam sahneye bir de dışarıdaki maddeyi ekler. İki kişi aynı oyunu oynuyor gibi görünebilir. Oyun aynı cümleleri üretiyor olabilir. Yine de cümleler, farklı maddelere değdiği için aynı anlama gelmeyebilir. Kullanım vurgusu ile bu dışsal vurgu çelişmek zorunda değildir. Biri faaliyetin kuralına, diğeri kuralın hangi nesneye tutunduğuna bakar.

Beyin kavanozu tartışması da kelimenin sandığımız nesneye değmeyebileceğini soruyordu. O yazı kuşkunun anlam itirazını konuşur. İkiz dünya, kuşkuyu bir felaket sahnesine bağlamaz. Daha sakin bir şey söyler. Çevremiz değişirse, kafamızdaki resim aynı kalsa bile kelimenin değdiği şey değişebilir. Sakinlik, iddiayı zayıf yapmaz. İddia, anlamı kişisel bir resme kilitlememizi zorlaştırır.

Ne kanıtlamaz?

İkiz dünya, gerçekten böyle bir gezegen olduğunu iddia etmez. Düşünce deneyleri çoğu zaman olmayan bir sahne kurar. Sahne, suyun laboratuvarda başka bir şey çıktığını da söylemez. Söylediği şey kavramsaldır. İki kişinin iç durumu aynı olsa bile, kelimelerinin anlamı dünyadaki fark yüzünden ayrılabilir. Bu, her kelimenin yalnızca kimyayla belirlendiği anlamına gelmez. Adalet, oyun ya da özür, bir sıvı gibi numuneyle ayırt edilmez. Putnam'ın örneği, doğal tür diye anılan kelimelerde özellikle sıkıştırıcıdır. Her kelimeye aynı sıkıştırmayı yapmak, deneyi olduğundan geniş kullanmaktır.

Deney, başkasının ağzındaki kelimeyi de acele aynı sandığımızı gösterir. Aynı kelimeyi kullanıyoruz diye aynı şeyi kastettiğimizi varsayarız. Varsayım çoğu zaman işe yarar. İşe yaramadığı yer, tam da içimizdeki resmin aynı, dışarıdaki bağın ayrı olduğu yerdir. O yeri göremeyiz, çünkü resim ortaktır. Ortak resim, ortak anlamın kanıtı olmayabilir.

Günlük yanlış anlaşılma

İkiz dünya uzak bir fantezi gibi durur. Yakın hali, aynı kelimenin iki ilişkide iki nesneye gitmesidir. Ev dediğimizde biri sığınağı, biri mülkü, biri de yalnızca adresi kasteder. Kimya örneği kadar temiz değildir. Yine de şu ders taşınabilir: kafamdaki resim net diye, karşı tarafın kelimesi aynı resme gidiyor olmak zorunda değildir. Sormak, resmi ona dayatmamaktır.

Cin odası da anlamın dışarıdan tam görünüp içeride eksik kalabileceğini soruyordu. O deney simge dizmeyi konuşur. İkiz dünya simgeyi değil, simgenin hangi maddeye kilitlendiğini konuşur. Üç deney yan yana durunca anlamın tek bir yerde saklı olmadığı görülür. Ne yalnızca kurallarda, ne yalnızca kafadaki resimde, ne de yalnızca dışarıdaki nesnede. Her biri bir kapıyı gösterir. Kapıların hepsini aynı oda sanmak, düşünce deneyinin netliğini bozar.

Dürüst sınır

Putnam'ın cümlesi, anlam kafanın içinde değildir diye özetlenir. Özet akılda kalır. Akılda kalan özet, kafanın hiç payı yokmuş gibi de okunabilir. O okuma fazla kaçar. Resimler, tanımlar ve niyetler de anlamın parçasıdır. Deney, parçayı bütün sanmamayı ister. Bütün, kişinin iç hali ile dünyanın o hali bağlama biçimi arasında bir yerdedir. Yerin tam koordinatını bu kısa sahne vermez. Vermemesi, sahneyi boş yapmaz.

Günlük hayatta koordinat aramak, her kelimeyi kimyayla ölçmek değildir. Aynı cümleyi kurduğumuz kişiden, neyi kastettiğini bir kez daha istemek yeter. İstemek, ikiz bir gezegen kurmak kadar gösterişli değildir. Gösterişsiz soru, deneyin asıl yükünü taşır. Yük şudur: benzerlik, aynılık kanıtı değildir.

Sık sorulan sorular

İkiz dünya gerçek bir gezegen midir? Hayır. Anlamın yalnızca kafadaki resme bağlı olup olmadığını sormak için kurulan bir sahnedir. Sahnedeki ikinci madde de hayalidir. Hayal, kavramsal bir farkı görünür kılar.

Her kelime dış dünyayla mı belirlenir? Deney özellikle su gibi doğal türlerde sıkıştırıcıdır. Oyun, özür ya da adalet bir sıvı gibi numuneyle ayırt edilmez. Her kelimeye aynı sonucu yapıştırmak, sahnenin sınırını aşar.

Aynı tanımı söylüyorsak aynı şeyi mi kastediyoruz? Her zaman değil. Tanım ve zihindeki resim ortak olabilir, kelimenin değdiği şey ayrı olabilir. Ayrılığı göremememiz, ayrılığın olmadığı anlamına gelmez.