Analoji ne zaman aydınlatır, ne zaman yanıltır?

Anlamadığımız bir şeyi, anladığımız bir şeye benzetince rahatlarız. Zihin bir harita, duygu bir hava, tartışma bir savaş olur. Benzetme, kapıyı açabilir. Kapıdan giren şey her zaman aydınlık değildir. Bazen sonuç, benzerliğin içine önceden saklanmıştır. Bu rehber, analojinin ne zaman yapı taşıdığını, ne zaman hükmü kaçak geçirdiğini ayırmak içindir.

İki tarafı ayırın

Her analojide en az iki taraf vardır. Biri tanıdık olandır, diğeri aydınlatılmak istenen. Tanıdık olanın bütün özellikleri diğerine geçmez. Geçen özellik ile geçmeyen özelliği ayırmadan kurulan benzetme, süsten ibaret kalır ya da gizlice hüküm verir. Ayrımın ilk adımı basittir: iki tarafı ayrı ayrı adlandırın. Zihin bir bilgisayardır demeden önce, zihnin hangi yanını, bilgisayarın hangi yanına benzettiğinizi yazın.

Yazılmazsa dinleyici süsü de hükmü de aynı anda yutar. Yutulan hükmü sonra çekip çıkarmak zordur, çünkü cümle artık bir argüman gibi değil, bir resim gibi duruyordur. Resme itiraz etmek, huysuzluk gibi görünür. Oysa itiraz, resmin hangi boyayı taşıdığını sormaktır.

Hangi benzerlik sonuç için gerekli?

İyi analoji, sonucu taşıyan benzerliği açık söyler. Şehir bir ağa benzer, çünkü bir noktadaki tıkanıklık başka noktaya yayılır. Burada taşınan özellik yayılmadır. Şehrin bir ağa benzemesi, şehrin bir örümcek tarafından kurulduğu anlamına gelmez. Gereksiz özelliği de taşımak, analojiyi şirinleştirir ve zayıflatır.

Kötü analoji, gerekli olanı söylemez. Toplum bir bedendir, o halde tek bir başa ihtiyaç duyar. Birinci cümle bir benzetmedir. İkinci cümle, bedenin hiyerarşisini topluma kaçırmıştır. Kaçak, benzerliğin içinden zorunluymuş gibi çıkar. Günlük mantık hataları arasında acele sıçrama bu kaçağın akrabasıdır. Akrabalığın farkı şudur: analojide sıçrama, resmin güzelliği sayesinde daha az görünür.

Ayrılığı da yazmak neden şart?

İki şey her bakımdan aynı olsaydı analojiye gerek kalmazdı. Analoji, fark varken kurulan bir köprüdür. Köprünün taşıyamayacağı yükü de söylemek, köprüyü yıkmak değildir. Yükü dürüstçe sınırlamaktır. Zihin ile bilgisayar bazı işlemlerde birbirine yaklaşabilir. Yorgunluk, utanç, bedenin payı ve anlamın dünyayla ilişkisi, aynı benzetmenin içinde kaybolabilir. Kaybı bir cümleyle yazmak, benzetmeyi kullanmaya devam etmenizi engellemez. Kullanımın sınırını görünür kılar.

Sınır yazılmazsa karşı tarafın işi karikatürle dövüşmek olur. Karşı görüşü güçlü kurmak tam da bu dövüşü reddeder. Analoji kuran kişi, kendi resminin farkını da söylerse, karşı taraf gölgeyle değil cümleyle uğraşır. Bu, tartışmayı uzatır. Uzatmak, bazen isabetin bedelidir.

Sık kaçan üç benzetme

Birincisi savaş benzetmesidir. Hastalığa, tartışmaya, hatta öğrenmeye savaş denince her şey mevzi, düşman ve teslimiyet olur. Bazı aciliyetler bu dili hak edebilir. Dil yerleşince ise dinlemek, geri çekilmek ve farkı görmek yenilgi sayılır. Benzetme, sahneyi olduğundan daraltır.

İkincisi makine benzetmesidir. İnsanı yalnızca girdi ve çıktı diye okumak, bazı düzenleri görünür kılar. Utancı, sözü ve geri dönüşü makinenin dışına iter. Dışarı itilen şey, konuşmanın asıl konusuysa benzetme aydınlatmıyor, örtüyordur.

Üçüncüsü aile benzetmesidir. Kurumu aile diye anlatmak sıcaklık taşır. Sıcaklık, itirazı nankörlük gibi göstermeye başlayınca benzetme görev değiştirir. Görev değişimini fark etmek, aileyi kötülemek değildir. Hangi özelliğin taşındığını yeniden sormaktır.

Kaynak okurken analoji

Bir metin güçlü bir resimle bitiyorsa, resmi paylaşmadan önce iki tarafı yazın. Resim akıcı olduğu için doğru sanılabilir. Kaynağa güvenmeden önce sorduğumuz sorulardan biri de budur: iddia tam olarak nedir? Analoji, iddiayı resmin içine gömer. Gömülü iddiayı çıkarmak, metne haksızlık değil, metni kullanmanın koşuludur.

Kendi yazınızda da aynı koşul geçerlidir. Güzel bir benzetme bulduğunuzda bir cümle ekleyin: bu benzerlik şunu taşımaz. Cümle, üslubu zayıflatmaz. Okurun, süs ile sonucu ayırmasını sağlar. Ayıramayan okur, sizin kastetmediğiniz hükmü sizin adınıza taşır.

Sık sorulan sorular

Analoji kullanmak başlı başına bir hata mıdır? Hayır. Benzetme, anlaşılmayan bir yapıyı tanıdık bir yapıyla gösterebilir. Hata, taşınan özelliği söylememek ve farkı yok saymaktır. İkisi de belirtilirse analoji bir araç olarak kalır.

Güçlü bir resim neden tehlikelidir? Çünkü itirazı huysuzluk gibi gösterir. Resim akılda kalır, kaçırdığı fark ise kalmaz. Akılda kalan, doğru olanla aynı şey olmayabilir.

Her benzetmenin yanına farkını yazmalı mıyım? Sonucu etkileyecek bir benzetmede evet. Günlük, yükü olmayan bir şakada şart değildir. Yük varsa, farkı yazmamak okura fazladan bir hüküm bırakır.