Yabancı'da uyumsuzluk neden bu kadar çıplak?

Albert Camus'nün Yabancı'sı, annesinin ölümünü haber alan bir adamla açılır. Adamın adı Meursault'dur. Ağlamaz, beklenen cümleleri kurmaz, güneşin ve denizin içinde yürümeye devam eder. Okur, bir yas sahnesi bekler. Sahne gelmeyince roman bozulmuş gibi durur. Bozulan yer, Camus'nün uyumsuzluk dediği aralığa yakındır. Dünya, bizim anlam bekleyişimize aynı dili konuşarak cevap vermez. Roman, bu suskunluğu bir vaaza çevirmeden gösterir.

Beklenen duygu gelmeyince

Meursault, cenaze gününde yorgunluğu, sıcağı ve ışığı kaydeder. Kaydetmediği şey, çevrenin ondan istediği görünür kederdir. İstememek, annesini hiç önemsemediği şeklinde okunursa roman daralır. Daha dikkatli okuma şudur: duygu, toplumun sahnelediği sırayla aynı anda gelmeyebilir. Gelmediğinde kişi, ya rolü oynar ya da rolün dışında kalır. Meursault ikinciyi seçmiş gibi durur. Seçim bir erdem nutku değildir. Bir uyumsuzluğun çıplak halidir.

Varoluşçuluk üzerine not, özgürlük ile sorumluluğu birlikte anar. O giriş bir ailenin geniş kapısıdır. Camus, o ailenin her üyesinin aynı şeyi söylediğini kabul etmez. Uyumsuzluk, bir anlamın bulunup bulunmamasından çok, anlam açlığının dünyanın suskunluğuna çarpmasıdır. Çarpma, bir sistem kurmak zorunda değildir. Roman, çarpmayı bir adamın günlerinde bırakır.

Güneş ve kıyıda olan

Romanın ortasında, sıcakta, bir silah patlar. Kıyıda ölen kişi, anlatının merkezine Meursault kadar oturmaz. Adı bile yeterince taşınmaz. Bu, romanın rahat bir kör noktasıdır ve sonradan haklı olarak eleştirilmiştir. Eleştiri, uyumsuzluk temasını silmez. Temanın, kimin acısını görünür kılıp kimin acısını ışığın bir parçası yaptığına da bakmayı ister. Bakılmazsa, Meursault'nun hissizliği bir derinlik, ölenin hayatı ise bir dekor olur. Dekor, felsefi bir romanı da küçültür.

Kierkegaard, seçmenin baş dönmesini konuşur. O kaygı anlamın fazla geldiği bir eşiği anlatır. Camus'nün adamı ise anlamın gelmemesine katlanır. İki sıkıntı akraba görünebilir. Biri imkânın çokluğundan, diğeri dünyanın cevap vermeyişinden doğar. Aynı kaygı kelimesine yapıştırmak, romanı bir hastalık anlatısına, felsefeyi de bir romana indirger.

Mahkeme neyi yargılar?

Romanın sonraki bölümünde mahkeme, kıyıdaki ölümü Meursault'nun cenazede ağlamamasıyla birlikte okur. Ağlamamak, bir karakter kanıtı gibi kullanılır. Kullanım, hukukun bir duygusal uygunluk denetimine kayabileceğini gösterir. Kayma, her mahkemeyi bu romana bağlamak için değildir. Şunu düşündürür: toplum, suçun kendisinden çok, beklenen rolün oynanmamasını affetmeyebilir. Affetmeyiş, adalet diye de sunulabilir.

Beyaz yalan ve görünür yas, burada ters bir akrabadır. Beyaz yalan küçük bir örtünün nazik olup olamayacağını sorar. Meursault örtüyü reddeder. Ret, onu temiz bir kahraman yapmaz. Yaptığı şey, örtünün toplum için ne kadar zorunlu görüldüğünü açığa çıkarır. Açığa çıkan zorunluluk, romanın en rahatsız edici yeridir. Rahatsızlık, okurun da o örtüyü isteyip istemediğini sorar.

Uyumsuzluk bir öğüt müdür?

Camus, uyumsuzluğu bir intihar ya da bir umursamazlık rehberi diye yazmaz. Sisifos mitini anlattığı denemede, anlamsız görünen bir işin içinde bilinci sürdürmeyi düşünür. Yabancı, o denemenin roman karşılığı olmak zorunda değildir. Zorunda değildir ama şu ortak çizgi okunabilir: anlam, dünyanın bize borçlu olduğu bir cevap değildir. Cevap gelmediğinde de gün, beden ve başkasına verilen zarar durur. Zarar, uyumsuzluk kelimesiyle silinmez.

Epikür, ölüm korkusunu ve gereksiz arzuyu azaltarak sükûnet arardı. O öğüt başka bir sakinliktir. Meursault'nun sakinliği, bir bilgelik programı gibi sunulmaz. Güneş, yorgunluk ve kayıtsızlık iç içedir. İç içe olanı bir yaşam koçu cümlesine çevirmek, romanın çıplaklığını örter. Örtülen çıplaklık, tam da romanın göstermek istediği şeydir.

Nasıl okunmalı?

İlk okumada Meursault'yu ya canavar ya kahraman yapmak kolaydır. İkisi de mahkemenin yaptığı işi tekrar eder. Tekrar etmemek için iki soru yeter. Roman hangi duyguyu bizden bekler, beklenen duygu gelmeyince kimi yargılarız? Ve kıyıda ölen kişinin hayatı, anlatıda ne kadar yer kaplar? İkinci soru, birinciyi daha dürüst kılar. Dürüstlük, romanı sevmemeyi gerektirmez. Sevginin, kimi görünmez bıraktığını da sormayı gerektirir.

Bu bir ders özeti değildir. Camus'nün cümleleri, bu yazının yerine geçmez. Geçmemesi, romanın tek doğru okumasının bu olduğu iddiasını da taşımaz. Taşınabilecek şey daha küçüktür. Anlam suskun kalınca, rolü oynamamak bir cevap olabilir. Cevap, başkasına verilen zararı felsefe diye adlandırmayı hak etmez.

Sık sorulan sorular

Meursault bir kahraman mıdır? Roman onu bir öğüt figürü diye kurmaz. Beklenen yası oynamaması, uyumsuzluğu çıplak gösterir. Kıyıda işlediği şiddet ise bir bilgelik sayılmamalıdır. İki şeyi aynı alkışa koymak, metni düzleştirir.

Uyumsuzluk hiçbir şeyin önemi yok demek midir? Hayır. Anlam açlığının, dünyanın suskunluğuna çarpmasıdır. Çarpma, başkasına verilen zararı silmez. Silindiğini sanmak, romanın rahatsız edici yanını bir slogana çevirir.

Mahkeme neden cenazeyi bu kadar önemser? Çünkü toplum, suçun yanında beklenen duygusal rolü de yargılar. Ağlamamak, bir karakter kanıtı gibi kullanılır. Bu kullanım, her gerçek mahkemenin özeti değildir. Romanın gösterdiği bir kaymadır.