Kierkegaard'da kaygı neden bir baş dönmesidir?

Bir uçurumun kenarında duran kişi, düşmekten korkabilir. Kierkegaard başka bir şey daha görür. Kişi, atlayabileceğini de fark eder. Bu fark ediş, belirli bir hayvanın ya da gürültünün korkusu değildir. Seçebiliyor olmanın baş dönmesidir. O, kaygıyı bu baş dönmesine yaklaştırır. Yaklaştırma, her sıkıntıyı felsefi bir onur haline getirmez. Klinik bir hali, bir kavramın yerine koymamayı da gerektirir.

Korku ile aynı kapı değil

Korkunun çoğu zaman bir nesnesi vardır. Kaygı ise nesnesini bulamayabilir. Bu ayrım, sitede psikolojik bir dille de durur. Kaygı ile korku o dilin kapısıdır. Kierkegaard aynı kelimeyi başka bir iş için kullanır. Onun kaygısı, bir belirtinin listesi değildir. Özgürlüğün, henüz seçilmemiş imkân karşısında duyduğu sersemliktir. Sersemlik, kaçınılmaz bir hastalık ilanı olmak zorunda değildir. Bir kavramın adıdır.

Kavramı belirti sandırmak, hem felsefeyi hem de yaşanan sıkıntıyı ezer. Yaşanan sıkıntı bir uzmana ait olabilir. Kavram ise bir metne aittir. İkisini aynı cümlede iyileştirmek, ikisine de haksızlık eder. Bu yazı metnin kapısındadır. Kapı, bir rahatlama tekniği vaat etmez.

Seçmek neden baş döndürür?

İmkân çoğaldıkça, seçilmeyenler de çoğalır. Seçilmeyen her yol, seçilen yolun üstünde bir gölge bırakır. Gölge, kişiyi hem çeker hem ürkütür. Kierkegaard bu çifte hareketi ciddiye alır. Ciddiyet, seçimin bir hesap tablosu olmadığını söyler. Tablo, sonuçları yazabilir. Yazamadığı şey, seçenin o sonuçların içinde kendisini kuruyor olmasıdır. Kuruluş bitmiş bir malın alınması değildir.

Varoluşçuluk üzerine genel not, özgürlük ile sorumluluğu birlikte anar. O giriş bir kapıdan fazlasını gösterir. Kierkegaard o kapının daha erken ve daha dindar bir eşiğidir. Onu sonradan gelen bütün yazarların özeti sanmak, eşiği düzleştirir. Düzleşen eşikte baş dönmesi, yalnızca bir slogan olarak kalır.

Üç hayat tarzı, tek bir merdiven değil

Kierkegaard'ın sık anlatılan ayrımı, üç yön gösterir. Biri anın hazzında, bağ kurmadan yaşar. Diğeri söz verir, görevi ve sürekliliği seçer. Üçüncüsü, bu görevin de kapatamadığı bir açıklıkta, inancın sıçramasına bakar. Bu üçü, her insanın sırayla tırmanacağı bir merdiven diye okunursa metin daralır. Daraltmadan söylenebilecek şey şudur: bağ kurmadan yaşamak da bir seçimdir. Seçilmemiş gibi durması, baş dönmesini azaltmaz. Azaltıyormuş gibi yapar.

Sıçrama kelimesi de acele tüketilir. Kierkegaard, sıçramayı bir kanıtın yerine koymaz. Kanıtın yetmediği yerde, kişinin bütünüyle bir yöne durmasını anlatır. Durmak, karşı tarafı susturmak için kullanılmamalıdır. Kullanılırsa, baş dönmesi bir üstünlük taslama olur. Taslama, kavramın utancını kaybeder. Kavramın gücü, utancını korumasındadır. Seçememenin de bir seçim olabileceğini görmek utanç vericidir. Utanç, aşağılanma emri değildir.

Spinoza ve Epikür ile karışmasın

Spinoza, nedeni görülen duygunun kişiyi daha az sürüklediğini düşünür. O okuma anlamayı bir dönüşüm sayar. Kierkegaard, anlamanın seçimi kapatacağına kolay kolay inanmaz. Kapatılmayan açıklık, baş dönmesinin sürmesidir. Epikür ise korkuyu ve gereksiz arzuyu azaltarak sükûnet arar. Sade yaşam başka bir öğüttür. Üçü de sıkıntıyı ciddiye alır. Üçü de aynı ilacı yazmaz. Aynı ilacı yazıyormuş gibi özetlemek, okuru sakin bir karışıma mahkûm eder. Karışım, hiçbirinin sorusunu taşımaz.

Günlük seçimde ne kalır?

Metinden eve taşınabilecek şey küçüktür. Bir kararı yalnızca sonuçların listesi sanmayın. Liste, kim olacağınızı da sessizce seçer. Sessiz seçim, baş dönmesini yok sayarsa sonra pişmanlık olarak geri gelir. Pişmanlık, her zaman yanlış bir hesap değildir. Bazen, seçimin seçim olduğunu geç fark etmektir.

Taşınmaması gereken şey ise şudur: her sıkıntıyı derin bir özgürlük saymak. Sıkıntı, uykusuzluğu, bedeni ve ilişkisi olan bir hal de olabilir. O hal sürdükçe ve hayatı daralttıkça, onu bir filozofun metaforuyla karşılamak yetmez. Yetmezse bir uzmana danışmak, kavramı küçültmez. Kavramın, yaşanan halin yerine geçmesine izin vermez.

Sık sorulan sorular

Kierkegaard'ın kaygısı bir hastalık mıdır? Bu yazı onu bir teşhis diye okumaz. Metinde kaygı, seçebilmenin baş dönmesine verilen addır. Yaşanan ve hayatı daraltan bir sıkıntı ise ayrıca ciddiye alınmalı, gerekirse bir uzmana danışılmalıdır.

Sıçrama, düşünmeyi bırakmak mıdır? Kanıtın her şeyi kapatamayacağını kabul etmektir. Karşı tarafı susturmak için kullanılan bir üstünlük cümlesi değildir. Susturma, kavramın utancını kaybettirir.

Bu görüş varoluşçuluğun tamamı mıdır? Hayır. Özgürlük ve sorumluluk üzerine daha geniş bir giriş başka bir yazıda durur. Kierkegaard o geniş ailenin erken ve kendine özgü bir eşiğidir. Eşiği bütün evin planı sanmak, planı düzleştirir.