Varoluşçuluk: Özgürlük ve sorumluluk üzerine bir giriş

Varoluşçuluk, bazen karamsar ve karanlık bir felsefe olarak anılır. Oysa temelinde çok günlük bir soru yatar: Hayatımı nasıl yaşayacağıma ben mi karar veriyorum, yoksa başkaları ya da koşullar mı? Bu yazı, varoluşçuluğun ana fikirlerine Jean-Paul Sartre'ın en bilinen cümlesi üzerinden sade bir giriş yapıyor.

"Varoluş özden önce gelir" ne demek?

Bu cümle, Sartre'ın felsefesinin en bilinen özetidir. Bir bıçağı düşünün: Önce biri bıçağın ne işe yarayacağını tasarlar, sonra onu üretir. Yani bıçağın "özü", yani amacı, varlığından önce vardır. Sartre'a göre insan için durum tersidir: Önce varız, dünyada kendimizi buluruz; sonra ne olacağımızı kendi seçimlerimiz ve eylemlerimizle belirleriz. İnsanın önceden belirlenmiş bir amacı ya da doğası yoktur; bu yüzden kendi anlamını kendisi oluşturmak zorundadır.

Özgürlük ve sorumluluk

Bu düşüncenin iki yüzü vardır. Özgürlük, hayatımızı biçimlendirme gücü anlamına gelir; ama aynı zamanda bu özgürlüğün ağır bir sorumluluk getirdiğini de ima eder. Sartre'a göre yaptığımız seçimler yalnızca bizi değil, bir bakıma insanlık için de bir örnek oluşturur: Bir şeyi seçerken, onun herkes için iyi olduğunu da ima ederiz. Bu bakış açısı, "şartlar böyleydi" demenin her zaman yeterli bir bahane olmadığını hatırlatır.

Kötü niyet

Sartre'ın ilginç kavramlarından biri "kötü niyet"tir. Bu terim, özgürlüğümüzü ve sorumluluğumuzu görmezden gelmek için kendimizi kandırma biçimlerini anlatır. "Ben zaten böyle biriyim", "başka çarem yoktu", "herkes böyle yapıyor" gibi cümleler buna örnek olabilir. Sartre'ın bu kavramı, tamamen özgür olduğumuzu söylemekten çok, seçeneklerimiz kısıtlı olsa bile hâlâ bir tutum seçebildiğimizi vurgular.

Varoluşçuluk tek bir okul mu?

Hayır. Varoluşçuluk, birbirinden farklı düşünürleri bir araya getiren geniş bir yönelimdir. Søren Kierkegaard'ı çoğu zaman öncü kabul ederler; Simone de Beauvoir, Albert Camus ve Martin Heidegger gibi isimler de bu çevrede anılır, ancak her birinin görüşü farklıdır. Örneğin Camus'nün absürt düşüncesi ile Sartre'ın özgürlük anlayışı arasında önemli ayrımlar vardır. Bu yüzden varoluşçuluk bir doktrin değil, ortak bazı sorulara verilen farklı cevaplar topluluğudur.

Stoacılıkla karşılaştırma

Varoluşçuluk ve Stoacılık, kimi noktalarda benzer sorular sorar ama farklı yönlere gider. Stoacılık kontrol edebildiğimiz ve edemediğimiz şeyleri ayırmayı önerir ve evrenin bir düzeni olduğu fikrine yaslanır. Varoluşçuluk ise çoğu zaman evrenin bize hazır bir anlam sunmadığını, anlamı kendimizin yaratması gerektiğini savunur. Bu fark, iki yaklaşımın günlük hayata etkisini de değiştirir.

Eleştiriler

Varoluşçuluğa yöneltilen eleştirilerden biri, bireysel özgürlüğü fazla vurgulayıp toplumsal ve ekonomik kısıtlamaları yeterince hesaba katmadığıdır. Bir diğeri, anlamı tamamen bireyin yaratmasının yorucu ve yalnızlaştırıcı olabileceğidir. Bunlar ciddi eleştirilerdir; yine de varoluşçuluğun sorduğu soruların değerli olduğu pek çok düşünür tarafından kabul edilir.

Günlük hayata yansımaları

Varoluşçu bakış, bize birkaç soru bırakır: Şu anda yaptığım şey, gerçekten seçtiğim bir şey mi yoksa alışkanlıktan mı yapıyorum? Hangi seçimlerimi başkalarının beklentilerine göre yapıyorum? Hayatımda hangi seçeneklerim var ve hangilerini görmüyorum? Bu sorular kesin cevaplar vermez, ama düşünmeye alan açar.

Sık sorulan sorular

Varoluşçuluk karamsar bir felsefe mi? Bazı yorumlar karamsar görünebilir, ancak birçok varoluşçu düşünür özgürlüğü ve kendi anlamını yaratmayı olumlu bir olanak olarak görür.

Hangi kitapla başlamalıyım? Sartre'ın "Varoluşçuluk Bir Hümanizmdir" adlı kısa metni genellikle ilk adım olarak önerilir.

Varoluşçu olmak için bir inanca sahip olmak gerekir mi? Hayır. Varoluşçu düşünce, inançlı ve inançsız düşünürleri içerir.