Kendimize anlattığımız hikâye kimliği kurar mı?

Birine kendinizi anlatırken günleri olduğu gibi sıralamazsınız. Bir başlangıç, bir dönüm, bir bugünkü hal seçersiniz. Seçilmeyen aylar dışarıda kalır. Kalanlar, bir kişiye benzer. Benlik anlatısı, bu benzeyişin adıdır. Ad, içinizde hazır bir roman bulunduğu anlamına gelmez. Dağınık yaşantıyı, anlatılabilir bir çizgiye çekme çabasıdır. Çaba işe yarar. Yararı, çizginin bütün gerçeği taşıdığı iddiasına kadar gitmemelidir.

Neden hikâye gerekir?

Günler birbirine benzemez. Aynı kişi, bir yıl önce başka bir şeye kızmış, başka bir işe inanmıştır. İnanç değişince, eski günleri bugünkü cümleye bağlamak gerekir. Bağ olmazsa, ortada bir yığın anı kalır. Yığın, başkasına da kendinize de bir kişi diye gösterilemez. Hikâye, yığını bir çizgiye dizer. Dizen şey, bir yazarın masasında değil, çoğu zaman konuşmanın içinde kurulur.

Theseus'un gemisi, parçalar değişince aynı şeyin kalıp kalmadığını sorar. O bilmece nesnenin sürekliliğinedir. Benlik anlatısı, sürekliliği bir tahtanın değil, anlatının taşıdığını düşünmeye yakındır. Yakınlık, bedenin ve alışkanlığın payını silmez. Silerse, kişi yalnızca güzel konuşan bir metin olur. Metin, acıkmaz. Siz acıkırsınız. Acıkan ile anlatılan arasında bir aralık vardır.

Çizgi neden yalan da söyleyebilir?

Hikâye, tutarlı olmak ister. Tutarlılık, uymayan günü dışarı atar. Atılan gün, utanç verici, sıradan ya da bugünkü imaja aykırı olabilir. Aykırı gün düşünce, kişi daha temiz bir geçmişe sahip olur. Temiz geçmiş, hatırlanan şey değil, seçilen şeydir. Seçim her zaman kötü niyet değildir. Kötü niyet olmadan da çizgi, olanı olduğundan daha düz gösterir.

Bataklık adamı, tarihi olmayan bir kopyanın aynı kişiyi sürdürüp sürdürmeyeceğini soruyordu. O sahne geçmiş bağın payını gösterir. Anlatı da bir bağ kurar. Kurulan bağ, yaşanmış olmak zorunda değildir. Duyulan bir hikâye, zamanla kendi anınız gibi anlatılabilir. Anlatı akıcıdır. Akıcılık, olayın size ait olduğunu kanıtlamaz. Kanıt sanılırsa, benlik başkasının cümlesinden ödünç bir roman olur.

Kim anlatır?

Anlatı yalnızca sizin ağzınızdan çıkmaz. Aile, bir olayı sizin karakterinizin kanıtı diye tekrar eder. Tekrar, sizin henüz kurmadığınız bir hikâyeyi size giydirir. Giydirilen hikâye, bazen bir dayağınızdır. Bazen de bir kafestir. Kafes, sen zaten böylesin cümlesiyle kapanır. Kapanan cümle, yeni bir günün çizgiyi değiştirmesini zorlaştırır.

Beauvoir, bir rolün doğa gibi görünebileceğini anlatır. O durum başka bir kapıdadır. Yine de komşuluk vardır. Size anlatılan kimlik, sizin seçtiğiniz hikâye olmayabilir. Olmayanın içinden konuşmak, özgürlüğün yok olduğu anlamına gelmez. Hikâyenin, sandığınız kadar size ait olmadığını gösterir. Göstermek, her anlatıyı bir baskı ilan etmek de değildir.

Değiştirmek ile inkâr

Çizgiyi yeniden kurmak mümkündür. Yeni bir dönüm, eski bir günü başka bir ışıkta bırakır. Işık değişince pişmanlık da anlam da yer değiştirir. Yer değiştirme, olanı olmamış saymak değildir. Olmamış sayan anlatı, inkârdır. İnkâr, bir süre tutarlı durur. Sonra uymayan bir tanık, bir mektup, bir beden hatırlatır. Hatırlatma, hikâyeyi çökertmek için değil, çizginin seçilmiş olduğunu göstermek için gelir.

Küçük bir yoklama yeter. Bu hikâyede hangi ay dışarıda kaldı? Dışarıda kalan ay, bugünkü cümleyi bozar mıydı? Bozsaydı, cümle bir keşif değil, bir koruma olabilir. Koruma anlaşılırdır. Anlaşılır olması, korumayı bütün benlik sanmayı gerektirmez.

Frankl'ın anlam arayışı üzerine not, acının içinde bir anlam kurmayı konuşur. O okuma bu yazının aynısı değildir. Anlam kurmak ile dağınık günleri bir kişi diye dizmek akrabadır. Akrabalık, her hikâyenin iyileştirici olduğu iddiasına gitmemelidir. Bazı hikâyeler, kişiyi bir yaraya kilitler. Kilit de bir anlatıdır. Anlatı olması, onu doğru yapmaz.

Ne kadarını benlik saymalı?

Dürüst durak şudur. Anlatı, dağınık yaşantıyı taşınabilir kılar. Taşınabilirlik, çizginin eksiksiz olduğu anlamına gelmez. Beden, alışkanlık ve başkalarının tekrarladığı cümleler de kişiyi kurar. Kuran şeylerden birini tek çekirdek ilan etmek, diğerlerini süs sayar. Süs sandığınız gün, tam da hikâyenin atladığı gün olabilir.

Bu sayfa, anlatıyı değiştirerek her sıkıntının çözüleceğini vaat etmez. Vaat, hikâyeyi bir teknik yapar. Teknik, acının durumunu yok sayabilir. Yok saymayan soru daha küçüktür. Anlattığım kişi, yaşadığım günlerin ne kadarını taşıyor? Taşımıyorsa, eksik bir romanı kimlik diye ezberlemiş olabilirim.

Sık sorulan sorular

Benlik yalnızca bir hikâye midir? Yalnızca değildir. Hikâye, dağınık günleri bir çizgiye çeker. Beden, alışkanlık ve başkalarının cümleleri de kişiyi kurar. Çizgiyi tek çekirdek sanmak, atlanan günleri yok sayar.

Hikâyeyi değiştirmek yalan söylemek midir? Eski bir günü başka bir ışıkta görmek, onu olmamış saymak değildir. Olmamış sayan anlatı inkârdır. Işığı değişen anlatı ise çizginin seçilmiş olduğunu kabul eder.

Başkasının anlattığı kimlik benim midir? Size tekrar edilen bir rol, sizin kurduğunuz hikâye olmayabilir. Olmayanın içinden konuşmak, her anlatıyı baskı yapmaz. Hikâyenin ne kadarının size ait olduğunu sormayı gerektirir.