Soru sormak neden bir cevap kadar iş görür?

Bir soru, bilgi istemek gibi durur. Çoğu zaman bilgi ister. Bazen de hükmü, karşı tarafın ağzına yazılmış bir cümle olarak getirir. Bunu nasıl yaptın sorusu ile bunu neden bozdun sorusu aynı boşluğu açmaz. İkincisi, bozulmayı peşin ilan eder. İlan, soru biçiminde geldiği için itirazı huysuzlaştırır. Bu rehber, sorunun biçiminin tartışmayı nasıl yönettiğini ayırmak içindir.

Açık ile kapalı

Kapalı soru, dar bir cevap ister. Geldin mi, bu sayı doğru mu, şimdi müsait misin. Darlık bir erdemdir. Zaman kıssa ve olgu tek bir yerdeyse, açık soru oyalanmadır. Oyalama, nezaket sanılabilir. Nezaket, gereken eveti geciktirir.

Açık soru, anlatıya yer bırakır. Ne gördün, bu senin için ne anlama geldi, nerede takıldın. Yer bırakmak, her konuşmada şart değildir. Şart olduğu yer, henüz hangi olgunun konuşulduğunu bilmediğiniz yerdir. Bilmeden kurulan kapalı soru, olguyu sizin çerçevenize kilitler. Kilit, tanım kavgasının akrabasıdır. Kelime değil, soru çerçevenin kendisi olur.

İçinde cevap taşıyan soru

Bazı sorular cevap istemez. Cevabı cümlenin içinde taşır. Hâlâ anlamadın mı, herkes görürken sen neden görmedin. Karşı taraf ne derse desin, soru onu geride ilan etmiştir. İlan, merak diye giyinir. Giyinen merak, karşı görüşü güçlü kurmayı baştan kapatır. Çünkü en güçlü cümle, sorunun içinde yenilmiş olarak duruyordur.

Sokrates de soru sorardı. Onun sorusu tanımı dağıtmak içindir. Dağıtmak, karşı tarafı küçük düşürmekle aynı iş değildir. Küçük düşüren soru, cevabı beklemez. Beklemeyen soru, diyalog değil, bir sahne talimatıdır. Talimat, öğrenmeyi kapatır. Kapatan kişi, sorduğunu sanır.

Sorunun varsayımı

Her soru bir şey varsayar. Nereye koydun anahtarı, anahtarın yer değiştirdiğini varsayar. Varsayım doğruysa soru zaman kazandırır. Yanlışsa, karşı taraf varsayımı düzeltmekle uğraşır ve asıl konu kaybolur. Kaybolan konuda suçlu aranır. Suç, belki de hiç yer değiştirmemiş bir anahtardadır.

Varsayımı görünür kılmak, soruyu zayıflatmaz. Anahtarın yerini değiştirdiğini düşünüyorum, öyle mi oldu demek, gizli hükmü açıklar. Açıklanan hüküm itiraz edilebilir. İtiraz edilemeyen hüküm, sorunun içinde saklanır. Saklanan hüküm, okurken yalnızca çürütmeye benzemez. Benzemez ama aynı aceleciliği taşır. Acele, cevaptan önce kazanmak ister.

Cevaba yer bırakmak

Soru sorduktan hemen sonra kendi cevabınızı eklemek, soruyu bir konuşmaya çevirir. Konuşma, karşı tarafın cümlesini beklemez. Beklemeyen yerde dinleme de olmaz. Dinleme, sessizliği süslü tutmak değildir. Cevabın, sizin çerçevenizden sapmasına izin vermektir. Sapma, bazen asıl bilgiyi getirir. Getirmesine izin vermeyen soru, yalnızca kendi yankısını toplar.

Yankı, kalabalığın sessiz onayına da benzer. Sosyal kanıt başkasının suskunluğunu fikir sanabilir. Soru da suskunluğu, benim dediğim doğru diye okuyabilir. Okuma, sorunun biçiminden gelir. Biçim kapalı ve suçlayıcıysa suskunluk korku olabilir. Korku, evet değildir.

Nerede hangi soru?

Bir olguyu kilitlemek için kapalı sorun. Bir anlatıyı kaçırmamak için açık sorun. Bir hükmünüz varsa onu soru diye gizlemeyin, cümle diye söyleyin. Söylenen cümle itiraz edilebilir. Gizlenen cümle, itirazı kabalık gibi gösterir. Kabalık sanılan itiraz, belki de varsayımın düzeltilmesidir.

Her lafı soruya çevirmek de bir üslup hatasıdır. Bazen bir cümle, bir sınır, bir hayır gerekir. Hayırın soru biçimine kaçması, sınırı belirsizleştirir. Belirsiz sınır, nezaket diye övülür. Övgü, karşı tarafın neye cevap verdiğini bilmemesine yol açar. Bilinmeyen cevap, yanlış bir uzlaşma üretir.

Rehberin ölçüsü kısadır. Bu soru bilgi mi istiyor, yoksa bir hükmü mi taşıyor? Taşıyorsa hükmü çıkarıp ayrıca söyleyin. İstiyorsa, cevabı kendi cümlenizle kapatmayın. Kapatılmayan yerde, soru bir cevap kadar iş görür. Çünkü iş, sizin bildiğinizi tekrar etmek değil, bilmediğinizin içeri girmesidir.

Sık sorulan sorular

Kapalı soru kaba mıdır? Hayır. Olgu dar ve zaman kıssa, kapalı soru netliktir. Kaba olan, içine suçlama saklanmış sorudur. Saklanan suçlama, merak biçiminde de gelse hüküm verir.

Her şeyi açık soruyla mı sormalıyım? Hayır. Açık soru, henüz hangi olgunun konuşulduğunu bilmiyorsanız yer bırakır. Bildiğiniz bir olguda ise oyalanma olabilir. Tür, nezakete göre değil, ihtiyaca göre seçilmelidir.

Soru sorduktan sonra neden susulur? Çünkü hemen eklenen cevap, soruyu bir konuşmaya çevirir. Susmak, boşluk bırakmaktır. Boşluk, karşı tarafın sizin çerçevenizden sapmasına izin verir. Sapma, bazen asıl bilgiyi getirir.