Kant'ta ödev, eğilimden neden ayrılır?

Doğru görünen bir iş, her zaman ödevden yapılmaz. Dükkân sahibi müşteriyi aldatmıyorsa, bunun nedeni dürüstlüğün kendisi de olabilir, ertesi günkü itibar da. İki davranış dışarıdan aynıdır. Immanuel Kant, içerideki gerekçenin aynı olmadığını söyler. Ödev, eğilim işe karışmasa da durabilen gerekçedir. Eğilim ise o anki isteğin, korkunun ya da çıkarın adıdır. Ayrım, duyguları ahlakın düşmanı ilan etmek için kurulmaz. Gerekçenin neye dayandığını sormak için kurulur.

Dışarıdan aynı, içeriden ayrı

Kant'ın sık anılan dükkânı bu yüzden işe yarar. Aldatmayan satıcı, müşteriyi kendine bağlamak için de dürüst olabilir. Bağlamak çıkarına gelmese, belki aldatır. O zaman dürüstlük, ödev değil, işe yarayan bir eğilimdir. Başka bir satıcı, işine gelmese de aldatmamayı sürdürür. Kant, ahlaki değeri ikinci gerekçede arar. Birincisi övülebilir, hatta toplum için yararlı olabilir. Yararlı olmak, gerekçenin türünü değiştirmez.

Bu ayrım günlük dilde soğuk bulunur. Soğuk bulunması, ayrımın duyguları yasakladığını göstermez. Kant, eğilimle yapılan iyi işi yok saymaz. Onu, ahlaki değerin en temiz örneği saymaz. Temiz örnek, isteğin tersine de durabilen gerekçedir. İstek zaten o yöne bakıyorsa, gerekçenin isteğe mi yoksa ödeve mi dayandığını ayırt etmek zorlaşır. Zorlaşma, ödevin olmadığı anlamına gelmez.

Evrenselleştirmek ne demektir?

Kant'ın temel sorusu kabaca şudur. Bu gerekçeyi, herkesin aynı durumda izleyeceği bir yasa olarak isteyebilir miyim? İsteyemezsem, gerekçe yalnızca benim işime gelen bir istisna olabilir. İstisna, kendimi kuralın dışında tutmaktır. Dışarıda tutulan ben, başkalarından istediğim şeyi kendime yasaklamıyorum demektir. Kant buna ahlaki bir çelişki gözüyle bakar.

Söz vermek örneği bu çelişkiyi gösterir. Sıkışınca tutmayacağım sözler vermeyi herkesin kuralı yapsak, söz verme diye bir şey kalmaz. Kural, kendi zeminini yer. Bu yüzden Kant, sonucu ne kadar işime geliyor diye sormadan önce, gerekçenin herkese açık bir yasa olup olamayacağını sorar. Soru, her durumda aynı duyguyu emretmez. Gerekçenin gizlice kişisel bir kaçamak olup olmadığını yoklar.

Rawls'un perdesi de işine gelen kuralı zorlaştırır. O sahne kişinin yerini bilmemesini ister. Kant, yeri bilseniz de kendinize özel bir istisna yazmamanızı ister. İki soru akrabadır. Biri konumu örter. Diğeri, konumu bilmenin bahaneye dönmesini yasaklar. Aynı teori değillerdir.

Duygu düşmanlığı değil

Spinoza, nedeni görülen duygunun kişiyi dönüştürebileceğini düşünür. O okuma duyguyu kovmaz. Kant da acımayı, sevgiyi ya da sevinci ahlaksız saymaz. Saymadığı şey, yalnızca onlar varsa doğru, yoksa bozulan bir gerekçedir. Arkadaşa yardım etmek istenir. İstek o gün yoksa, yardımın ödevi de yok mu olur? Kant, yok olmasın diye gerekçeyi isteğin hava durumundan ayırır.

Kierkegaard ise seçmenin baş dönmesini konuşur. O kaygı ödevi bir tabloya indirgemez. Kant'ı onunla aynı kapıya koymak, ikisini de düzleştirir. Biri, gerekçenin herkese yasalanıp yasalanamayacağını sorar. Diğeri, seçenin o yasayı bir sıçramayla üstlenip üstlenemeyeceğini. Üstlenmek ile yasayı formüle etmek aynı cümle değildir.

Soğukluk itirazı

En bilinen itiraz, Kant'ın ahlakı bir duygu düşmanlığına çevirdiğidir. İtiraz, dükkân örneğini yanlış okursa güçlenir. Örnek, isteyerek yapılan iyiliği çöpe atmaz. İsteğin, tek ölçü olmasını reddeder. Reddetmek, sıcak bir hayatı küçümsemek zorunda değildir. Küçümseme, popüler özetin eklediği sestir. Ses, metnin sorduğu şeyi, yani istisnayı, örter.

Başka bir itiraz, evrensel yasanın fazla biçimsel kaldığını söyler. Herkes yapsın demek, neyin yapılacağını tek başına doldurmayabilir. Biçim, bazı kaçamakları eler. Elediği şey, bütün hayatın içeriğini vermeyebilir. Bu sınır, Kant'ı çöpe atmak için değil, formülün neyi taşımadığını söylemek için önemlidir. Taşımayan formül, yine de işime gelince bozarım cümlesini zorlaştırır.

Günlük bir yoklama

Bir gerekçeyi söylemeden önce iki soru yeter. Bunu, işime gelmese de sürdürür müydüm? Herkes bu gerekçeyle hareket etse, gerekçenin dayandığı şey ayakta kalır mı? İkisine de evet demek, sizi Kantçı yapmaz. Hayır demek ise, gerekçenin bir istisna olabileceğini gösterir. İstisnayı görmek, utanç için değil, cümlenin türünü bilmek içindir.

Ödev dili başkasına sopa da olabilir. Sen ödevini yap cümlesi, Kant'ın ayrımını değil, konuşanın çıkarını taşıyabilir. Taşıyorsa, evrenselleştirme sorusunu o cümleye de çevirin. Herkes böyle azarlansa, ortada hâlâ bir ödev mi kalır, yoksa bir baskı mı? Baskı, ödev kelimesini giyinse de eğilimin sert halidir.

Sık sorulan sorular

Kant duygularla yapılan iyiliği değersiz mi sayar? Değersiz ilan etmez. Ahlaki değerin en temiz örneğini, eğilim tersine dönse de durabilen gerekçede arar. İstek zaten o yöne bakıyorsa, gerekçenin türünü ayırt etmek zorlaşır. Zorlaşma, iyiliği silmez.

Evrensel yasa her sorunu çözer mi? Her kaçamak istisnayı zorlaştırır. Hayatın bütün içeriğini tek başına doldurmayabilir. Biçimsel kalması bir sınırdır. Sınır, işime gelince bozarım cümlesini haklı çıkarmaz.

Ödev başkasına sopa olabilir mi? Olabilir. Ödev kelimesi, konuşanın çıkarını da gizleyebilir. Gizliyorsa, aynı evrenselleştirme sorusunu o azara da sormak gerekir. Herkes böyle azarlansa ayakta kalan şey ödev midir, baskı mıdır?