Uzaktaki yabancıya öncelik vermek mümkün mü?

Bir çocuk hemen önünüzdeki sığ suda boğuluyorsa, yeni ayakkabınızı kurtarmak için seyirci kalmazsınız. Peter Singer, bu sahneyi uzaktaki bir yabancıya çevirir. Mesafe ve milliyet, acının ahlaki ağırlığını neden silsin? Etkin özgecilik, bu sorudan türer. Türer ama tek bir bağış emrine dönüşünce, sorunun itirazları da silinir. Yazı, soruyu tutup emri acele kurmamak içindir.

Yakın ile uzak

Yakındaki acı bağırır. Uzaktaki acı bir sayı, bir haber, bir fotoğraf olarak gelir. Bağıran, ahlaken daha ağır sanılır. Singer, bu sanının bir duygu farkı olduğunu, ahlaki bir fark olmadığını düşünür. Kurtarabileceğiniz bir hayatı, maliyetiniz onu önemsiz kılacak kadar küçükse, mesafe gerekçe olmamalıdır. Gerekçe olmaması, her uzağın aynı yakınlıkta yaşanacağı anlamına gelmez. Yaşanmaması, ağırlığın sıfır olduğu anlamına da gelmez.

Görünür bağış yazısı, alkış ile ihtiyacı ayırıyordu. O ayrım burada da durur. Uzaktaki yabancıya yönelmek, itibar için de yapılabilir. İtibar, argümanı çürütmez. Argümanın, itibardan bağımsız bir ağırlığı olup olmadığını sorar.

Etkinlik neden eklenir?

İyi niyet, kaynağın işe yaradığını garanti etmez. Etkin özgecilik, niyetin sıcaklığından çok, aynı kaynağın daha çok acıyı azaltıp azaltmadığına bakar. Bakış, gösterişli ama etkisi belirsiz bir yardımı, sade ama izi sürülen bir yardımın gerisine koyabilir. İz sürmek, insanı bir muhasebeciye çevirdiği için eleştirilir. Eleştiri ciddidir. Yine de izi hiç sürmemek, sıcaklığı sonuç sanmaktır. Sonuç yoksa sıcaklık, verenin içindedir. İçerdeki sıcaklık, uzaktaki acıyı azaltmayabilir.

Ölçmek de yanılabilir. Hangi yardımın daha çok işe yaradığı, her zaman temiz bir sayıyla kapanmaz. Kapanmayan sayı, uydurma bir yüzdeye çevrilmemelidir. Belirsizlik notu bu kostümü başka bir kapıda konuşur. Etkinlik iddiası, bilmediği yeri kesin bir verim diye anlatırsa kendi temkinini bozar.

Talebin ağırlığı

En sert itiraz şudur. İlke ciddiye alınırsa, kişi neredeyse her lüksünden vazgeçene kadar borçlu kalır. Çünkü uzakta her zaman bir acı vardır ve birçok lüks, bir hayatı kurtarmak kadar ağır değildir. Bu talep, hayatı ahlaki bir muhasebeye kilitleyebilir. Kilit, yakın ilişkileri, sanatı ve dinlenmeyi sürekli bir israf gibi gösterir. İsraf diye gösterilen her şey, kişiyi tükenmeye götürebilir. Tükenen kişi, daha az yardım eder. Etkinlik, tükenmeyi hesaba katmazsa kendi amacını yaralar.

Rawls'un perdesi, kuralı kendi yerini bilmeden kurmayı dener. O sahne herkesi bir bağış oranına mahkûm etmez. Yine de şu soruyu ödünç verir. Bu talep, en dar imkânlı kişinin de taşıyabileceği bir kural mıdır, yoksa yalnızca rahat olanın kendine yazdığı bir kahramanlık mıdır? Kahramanlık, başkasına utanç olarak da dönebilir. Utanç, yardım üretmez.

Yakın görev silinmesin

Uzaktaki yabancıyı ciddiye almak, yakındaki kişiyi bir engel saymak zorunda değildir. Bir ebeveynin, bir dostun, bir komşunun ihtiyacı da ahlaki bir ağırlık taşır. Ağırlık, mesafe ilkesini otomatik çürütmez. İlkenin, bütün yakınlıkları hobi ilan etmesini de gerektirmez. Gelecek kuşaklar yazısı da benzer bir denge arıyordu. O borç henüz yok olanı bugünkü insanın bahanesi yapmamayı konuşur. Burada da uzak, yakının susması için kullanılmamalıdır.

Dürüst bir orta yer şudur. Mesafe, acıyı yok saymanın gerekçesi değildir. Yakınlık da utancın gerekçesi değildir. Kişi, taşıyabileceği ve izini sürebildiği bir yardımı seçebilir. Seçim, Singer'ın en sert talebini olduğu gibi uygulamak zorunda değildir. Uygulamamak, soruyu hiç duymamayı haklı çıkarmaz.

Ne emretmez?

Bu sayfa belirli bir kuruma, orana ya da kampanyaya yönlendirmez. Nereye verileceği, kişinin imkânına ve kaynağın izine bağlıdır. İz süremediğiniz bir çağrı, duyguyu büyütüyor olabilir. Duygu büyürken ihtiyaç küçülüyorsa, etkinlik iddiası bir afişe dönmüş demektir. Afiş, argüman değildir.

Küçük bir yoklama yeter. Bu yardım, aynı kaynakla daha çok mu yoksa daha görünür mü iş görüyor? Yakınımı silmeden uzağı da görebiliyor muyum? Göremiyorsam, ilkeyi bir kişilik testi yapmadan önce yükü küçültün. Küçültmek, acıyı inkâr etmek değildir. Taşınamayan bir borcu, hiç ödenmeyen bir utanca çevirmemektir.

Sık sorulan sorular

Etkin özgecilik her lüksü yasaklar mı? En sert okuması, birçok lüksü ahlaki bir israf sayar. Bu talep tükenmeye yol açabilir. Tükenme, daha az yardım demekse ilke kendi amacını yaralar. Yaralaması, mesafe bahanesini geri getirmez.

Yakındaki kişi ikinci plana mı düşer? Düşmek zorunda değildir. Uzaktaki acıyı ciddiye almak, yakın görevleri hobi ilan etmek değildir. İkisini birbirinin susturucusu yapmak, tartışmanın iki ucunu da kabalaştırır.

Nereye vermeliyim? Bu sayfa bir adres vermez. Kaynağın ihtiyaç duyulan yere varıp varmadığına ve aynı kaynağın daha çok acıyı azaltıp azaltmadığına bakmayı önerir. Bakılamayan yerde, sıcaklık sonuç sanılmamalıdır.