Ya şöyle olsaydı diye düşünmek ne işe yarar?

Geç kalınca aklımıza ilk gelen cümle çoğu zaman şudur: bir durak önce inseydim yetişirdim. Bu cümle, olmayan bir dünyayı kurar. Kurulan dünyaya karşıolgusal denir. Olmayanı düşünmek boş bir hayal gibi görünebilir. Oysa kararlarımızı, pişmanlığımızı ve başkasını suçlayışımızı bu kurgu yönetir. Yönetmesi her zaman zarar değildir. Sorunun hangi yöne baktığı, kurgunun işe yarayıp yaramadığını belirler.

İki yön

Bir yön yukarı bakar. Daha iyi bir sonuç hayal eder ve gerçek sonucu yetersiz bulur. Bir durak önce inseydim, o cümleyi kursaydım, o işi kabul etseydim. Bu bakış, farkı görünür kılar. Görünür fark, bir sonraki sefere bir ipucu bırakabilir. Bırakmazsa yalnızca eksikliği büyütür.

Diğer yön aşağı bakar. Daha kötü bir sonucu hayal eder ve eldekinin kırılganlığını fark eder. Kaza bir adım öteden geçmiş olabilir. Bu bakış, şükran ya da temkin üretebilir. Üretmesi şart değildir. Bazen de korkuyu, olmayan bir felaketin provası haline getirir. İki yön de aynı zihin aletini kullanır. Aletin adı, olmayan şartı varmış gibi kurmaktır.

Neden sandığımız şey

Karşıolgusal cümle, neden hakkında gizlice hüküm verir. Bir durak önce inseydim yetişirdim demek, gecikmenin nedenini o durağa bağlar. Başka nedenler, kalabalık, yanlış saat, kapıdaki konuşma, cümlenin dışında kalır. Hume, peş peşe gelen olayların zorunlu bağ gibi okunmaması gerektiğini hatırlatır. O ayrım burada pratikleşir. Olmayan dünyayı kurmak, nedeni kanıtlamaz. Neden adayını öne çıkarır. Aday, tek aday olmayabilir.

Karar tuzakları da aynı sahneyi besler. Çapa ve kayıp kaçınması zihnin, eldeki sayıya ve kaçırılan şeye fazla ağırlık verdiğini anlatır. Karşıolgusal düşünce, kaçırılan şeye bir hikâye giydirir. Hikâye akıcıysa, ağırlık daha da artar. Akıcılık, nedenin doğruluğu değildir.

Pişmanlık ile ders

İşimize yarayan karşıolgusal, değiştirilebilir bir ayrıntıya bakar. Saat, cümle, hazırlık, bir sonraki adım. Değiştirilemeyen bir ayrıntıya kilitlenirse ders değil, döngü olur. Kilit, gece aynı sahneyi yeniden oynatır. Bitmeyen işin zihinde kalması da açık bir ucun hatırlatmasıydı. O yazı yarım kalan görevi konuşur. Pişmanlıkta açık uç, bir görev değil, değiştirilemeyen bir andır. Andı kapatmak, olanı inkâr etmek değildir. Ondan çıkarılacak yeni adımı, andın kendisinden ayırmaktır.

Ayrım için küçük bir sınav vardır. Bu cümle bana bir sonraki sefer değiştirebileceğim bir şey söylüyor mu? Söylüyorsa düşünce çalışıyordur. Söylemiyor ve yalnızca eksikliği büyütüyorsa, düşünce aynı yerde dönüyordur. Dönüş, derinleşme sanılabilir. Derinleşme, yeni bir ayrım eklemiyorsa tekrardır.

Başkasını yargılamak

Karşıolgusal, başkasının hatasını da büyütür. Yapmasaydı böyle olmazdı cümlesi, sonucu tek bir kişiye bağlar. Bağ, bazen haklı bir sorumluluk tespitidir. Bazen de kalabalığın, şansın ve bizim göremediğimiz kısıtın üzerini örter. Örtü, yargıyı kolaylaştırır. Kolay yargı, karşı tarafın en güçlü gerekçesini duymadan kurulur.

Kendimize daha merhametli, başkasına daha sert karşıolgusallar kurmak da sık görülür. Benim gecikmemin birçok nedeni vardır, onunki ise tek bir ihmaldir. Bu çifte ölçü, düşünce aracını adaletsiz kullanır. Araç nötr değildir. Nereye çevirdiğimiz, kimi koruduğumuzu gösterir.

Ne zaman bırakmalı?

Her olayı alternatif dünyalarla çoğaltmak, kararı dondurur. Donduran düşünce, ihtiyat gibi görünür. Görünüşün altında, hiçbir dünyanın yeterince iyi olmaması vardır. Yeterince iyi olmayan dünya, eylemi erteler. Erteleme uzarsa, karşıolgusal bir plan aracından çok bir kaçış olur.

Bırakmanın pratik hali şudur: bir alternatif kurun, değiştirilebilir parçayı yazın, sonra sahneyi kapatın. İkinci ve üçüncü alternatif, yeni bir bilgi eklemiyorsa açgözlülüktür. Açgözlülük burada mal için değil, kusursuz bir geçmiş için çalışır. Geçmiş kusursuzlaşmaz. Değişen, bir sonraki davranışın tek bir parçası olabilir.

Uzun süren, uykuyu bölen ve aynı sahneyi günlerce oynatan bir döngü, bu sayfanın çözeceği bir mesele değildir. Böyle bir yükte bir uzmana danışmak, düşünceyi bırakmak değil, döngünün başka bir kapıdan da görülebileceğini kabul etmektir.

Sık sorulan sorular

Keşke demek her zaman zararlı mıdır? Hayır. Değiştirilebilir bir ayrıntıya bakıyorsa bir sonraki adımı netleştirebilir. Değiştirilemeyen bir ana kilitlenirse pişmanlığı büyütür. Cümlenin yönü, cümlenin varlığından daha önemlidir.

Olmayan bir dünya neden hakkında bilgi verir mi? Tek başına kanıt vermez. Bir neden adayını öne çıkarır. Adayın gerçekten sonucu değiştirip değiştirmeyeceği, başka gözlemlerle ayrıca yoklanmalıdır.

Bu düşünceyi nasıl kapatırım? Bir alternatif kurup değiştirilebilir parçayı yazdıktan sonra sahneyi yeniden açmamak, küçük bir kapanıştır. Yeni bilgi eklemeyen tekrar, derinleşme değil döngüdür.