Kalabalık neden kararımızı sessizce eğer?
Belirsizlikte başkalarının ne yaptığına bakmak bilgi verebilir. Aynı bakış, hatayı da kalabalıkla birlikte büyütebilir.
Bir sokakta herkes aynı yöne bakınca başımızı çeviririz. Çevirmek çoğu zaman akıllıcadır. Başkaları, bizim görmediğimiz bir şeyi görmüş olabilir. Sosyal kanıt denilen eğilim buradan türer. Belirsizlikte, çevremizdekilerin ne yaptığına bakarak kendi kararımızı kurarız. Eğilim bir kusur diye başlamaz. Kusur, bakışın bilgi ile baskıyı ayırt edemediği yerde başlar.
Neden başkasına bakarız?
Tek başımıza her sahneyi yoklayamayız. Restoranın dolu olması, yolun kapalı olması, bir törenin nerede başlayacağı gibi konularda kalabalık bir ipucudur. İpucu, herkesin düşündüğünü ayrıca kanıtlamaz. Yine de sıfırdan denemekten daha ucuzdur. Zihin bu ucuzluğu sever. Sevdiği için de ipucunu, ipucu olmaktan çıkarıp gerekçe yapar.
Belirsizlik arttıkça bakış güçlenir. Ne yapacağını bilmeyen kişi, bilirmiş gibi duran kişiyi izler. Bilirmiş gibi durmak, bilmek değildir. Duruş ile bilgi ayrılmayınca, ilk hareket edenin hatası sonrakilere devredilir. Devir, kötü niyet gerektirmez. Herkes bir öncekine güvenmiştir.
Bilgi ile baskı
Kalabalık bazen gerçekten daha çok şey görür. Bir dumanı ilk fark edenin peşinden çıkmak, inat uğruna içeride kalmaktan daha sağlıklı olabilir. Burada sosyal kanıt, başkasının duyusunu ödünç almaktır. Ödünç almak rasyonel olabilir.
Baskı ise başka bir iş görür. Kişi, yanlış olduğunu sezdiği halde ayrılmamak için kalabalığa uyar. Ayrılmanın bedeli alay, dışlanma ya da yalnız kalmaktır. Bedel gerçek olabilir. Gerçek olması, uyumun bir bilgi olduğunu göstermez. Bilgi, dünyadaki bir farka bakar. Baskı, kişinin kalabalıktaki yerine bakar. İkisini aynı kelimede eritince, her uyum ya bilgelik ya korkaklık diye yargılanır. İki yargı da aceledir.
Sessiz yanlış anlama
Bazen herkes aynı şeyi istemiyordur ama herkes diğerlerinin istediğini sanır. Kimse itiraz etmez, çünkü itirazın yalnız kalacağını düşünür. Sessizlik, onay gibi görünür. Görünen onay, bir sonraki kişiyi de susturur. Buna, herkesin herkesi yanlış okuması denebilir. Okuma kötü niyetli değildir. Eksiktir. Eksik okuma, olmayan bir fikir birliğini varmış gibi üretir.
Onaylama yanlılığı bu sahneyi besler. O eğilim kendi cümlemizi destekleyen örneği kolay bulur. Kalabalık o örneği bedava verir. Herkes böyle yapıyor cümlesi, karşı örneği görünmez kılar. Karşı örnek bir köşede, sessizce duruyor olabilir. Sessizliği, yokluk sanırız.
Karar verirken çapa da benzer bir kestirme kullanır. İlk sayı sonraki yargıyı çeker. Sosyal kanıtta çapa bir sayı değil, ilk hareket eden kişidir. İlk hareket tesadüf olabilir. Tesadüf, kalabalık büyüdükçe zorunluluk gibi görünür. Gettier'in uyardığı şanslı isabet de burada akrabadır. Doğru çıkan kalabalık, her zaman doğru gerekçeyle doğru çıkmamıştır.
Ne zaman işe yarar, ne zaman yorar?
Yeni bir şehirde hangi kapıdan girileceğini bilmiyorsanız, yerelin hareketi iyi bir öğretmendir. Öğretmen, her konuda aynı notu hak etmez. Ahlaki bir konuda, bir başkasının zararında ya da yalnızca sizin gördüğünüz bir ayrıntıda kalabalık geç kalmış olabilir. Geç kalan kalabalığa uymak, sorumluluğu dağıtır. Dağılan sorumluluk, kimsenin üstünde durmuyormuş gibi hissettirir. His, sorumluluğun yok olduğu anlamına gelmez.
Kültürel fark da burada ince bir çizgi çizer. Bir topluluğun alışkanlığı, sosyal kanıtın uzun sürmüş halidir. Görecilik yazısı her alışkanlığın eleştirilemez olmadığını konuşur. Alışkanlık uzun diye bilgiye dönüşmez. Kısa diye de her zaman baskı sayılmaz. Süre, tek başına türünü belirlemez.
Küçük bir yoklama
Pratik soru şudur: başkasına bakıyorum çünkü bir şey mi gördüler, yoksa çünkü ayrılmak mı zor? Birinci cevapta ipucunu alın ve kendi gözünüzle de yoklayın. İkinci cevapta bedeli ayrıca söyleyin. Bedeli söylemek, uyumayı bırakmayı her zaman gerektirmez. Uyumayı, bilgi sanmayı bırakmayı gerektirir.
Bir de ters yön vardır. Kalabalıktan ayrılmayı kendiliğinden erdem saymak da bir gösteriştir. Ayrılık, tek başına doğruluk değildir. Doğruluk, ayrılığın gerekçesindedir. Gerekçe yalnızca herkes yapıyor olmasın ise, ben yapmıyorum da aynı hızda bir gerekçe olmamalıdır.
Sık sorulan sorular
Başkasına bakmak her zaman bir zayıflık mıdır? Hayır. Belirsizlikte başkalarının gördüğü bir ipucunu almak akıllıca olabilir. Zayıflık, ipucu ile baskıyı ayırt etmeden uyumu gerekçe sanmaktır.
Herkes aynı şeyi yapıyorsa doğru mudur? Tek başına doğru değildir. Kalabalık, gerçek bir bilgiyi de ortak bir yanlışı da büyütebilir. Büyüme, gerekçenin yerine geçmez.
Sessizlik onay sayılır mı? Her zaman sayılmaz. İnsanlar, itirazın yalnız kalacağını sandığı için de susabilir. Suskunluk, fikir birliği gibi görünüp aslında karşılıklı bir yanlış okuma olabilir.