Mill'in zarar ilkesi nerede durur?

John Stuart Mill, Özgürlük Üzerine'de dar bir kapı bırakır. Bir yetişkini, yalnızca kendi iyiliği için zorlamak yeterli gerekçe değildir. Güç, başkasına giden zararı önlemek için meşru olabilir. Kapı, kulağa temiz gelir. Temiz geldiği için de her tartışmada aynı cümleyle kullanılır. Kullanılan cümle, Mill'in kendi tereddütlerini ve zarar kelimesinin kayganlığını dışarıda bırakır.

İlke neyi yasaklar?

İlke, başkasını kendi hayat tarzı hoşumuza gitmiyor diye susturmayı zorlaştırır. Hoşnutsuzluk, zarar değildir. Zarar değilse, çoğunluğun tiksinmesi bir yasak gerekçesi olmamalıdır. Mill buna, çoğunluğun tiranlığı da der. Tiranlık, yalnızca devletin copu değildir. Toplumun, aykırı olanı küçük düşürerek hizaya getirmesidir. Hizaya getirilen kişi, kanun yokken de özgür olmayabilir.

Kant, gerekçenin herkese yasalanıp yasalanamayacağını sorar. O ödev başka bir kapıdadır. Mill, kapıyı daha çok sonucun kime değdiğine bakar. Değmiyorsa, kendi bedeniniz ve kendi denemeniz sizin olsun ister. İki düşünür aynı özgürlük kelimesini giyer. Giydikleri şey aynı ölçü değildir. Birini diğerinin eski adı sanmak, kitabı bir slogana indirger.

Zarar neden kaygandır?

Başkasına zarar, bir yumrukta nettir. Bir sözde, bir alışkanlıkta, bir örnekte bulanıklaşır. Benim seçimim seni yalnızca rahatsız mı ediyor, yoksa bir imkânını mı daraltıyor? Mill, rahatsızlığı tek başına yeter saymamaya yakındır. Yakınlık, her sözün serbest olduğu anlamına gelmez. Söz, bir tehdide ya da bir iftira haline gelirse başkasının güvenliğine değer. Değerse, ilke susmayı emretmez. Emrettiği şey, tiksinmeyi zarar diye adlandırmamaktır.

Kültürel görecilik yazısı, her geleneğin eleştirilemez olmadığını konuşuyordu. O ayrım Mill'i de ilgilendirir. Çoğunluğun geleneği, zarar yoksa bile aykırı olanı susturabilir. Susturma, kültür diye örtülürse Mill'in kapısı kapanır. Kapı, geleneği yok saymak için de kullanılmamalıdır. Kullanılırsa, zarar ilkesi bir medeniyet üstünlüğüne döner. Mill'in kendi metni, bu üstünlük tonundan bütünüyle arınmış değildir. Arınmamışlığı görmek, ilkeyi çöpe atmak değildir.

Kendi iyiliği yeterli değil

İlkenin en sert yanı, kişiyi kendi hatasından korumak için zorlamayı reddetmesidir. Sigara, tembellik, kötü bir dostluk, Mill'in listesinde tek tek durmak zorunda değildir. Duran ilke şudur: zarar yalnızca sana dönüyorsa, seni o zarardan kurtarmak başkasının hakkı olmayabilir. Hakkın olmaması, uyarının da yasak olduğu anlamına gelmez. Uyarmak ile zorlamak ayrıdır. Ayrımı silen her kampanya, iyiliği bir cop yapar.

Rawls'un perdesi, kuralı kendi yerini bilmeden kurmayı dener. O sahne Mill'in zarar ilkesinin aynısı değildir. Yine de ikisi de, işine gelen yasakları nötr diye sunmayı zorlaştırır. Zorlaştırma, her düzenlemenin kötü olduğu anlamına gelmez. Düzenlemenin kime bedel yazdığını söylemeyi ister.

Pazar, söz ve sınır

Mill, düşünceyi susturmanın özel bir zarar olduğunu düşünür. Susturulan görüş yanlış olabilir. Yanlış olsa bile, doğru görüşün neden doğru olduğunu canlı tutan bir sürtünme kaybolur. Sürtünme kaybolunca doğru, bir ezber olur. Ezber, karşı görüşü güçlü kurmanın tam tersidir. Ters olan yerde, çoğunluk kendi cümlesini bir daha sınamaz.

Sınır da vardır. Mill, çocukları ve bazı bağımlılık hallerini aynı ilkenin içine gelişigüzel koymaz. Koymaz ama çizginin nereden geçtiği metinde de tartışmalıdır. Tartışma, bugünün her sağlık ya da ifade kuralını Mill'e onaylatmak için kullanılmamalıdır. Kullanılırsa, on dokuzuncu yüzyıl kitabı bir danışmanlık bürosu olur. Büro, kitabın sorduğu şeyi, yani zorlamanın gerekçesini, unutturur.

Günlük bir yoklama

Bir yasak önermeden önce üç soru yeter. Bu, başkasının imkânına mı değiyor, yoksa yalnızca hoşuma gitmiyor mu? Karşı tarafı uyarmak ile onu zorlamak arasındaki farkı koruyor muyum? Çoğunluk aynı şeyi tiksindirici buluyor diye, tiksintiyi zarar diye mi yazıyorum? Üçüne de acele evet, ilkeyi bir silaha çevirir. Acele hayır ise, gerçek bir zararı rahatsızlık diye örtebilir.

Bu sayfa bir ülke kanunu yazmaz. İfade, beden ve sözün sınırı ülkeden ülkeye değişir. Değişen sınır, Mill'in sorusunu silmez. Soru şudur: gücü, kişinin kendi iyiliği için mi, yoksa başkasına giden bir zarar için mi kullanıyorsunuz? Cevap bulanıksa, bulanıklığı kesin bir özgürlük diye bağırmayın.

Sık sorulan sorular

Zarar ilkesi her rahatsızlığı serbest mi bırakır? Rahatsızlık tek başına yeter değildir. Tehdit, iftira ya da başkasının güvenliğine değen bir söz, rahatsızlıktan ayrılır. Ayrım kaygandır. Kayganlık, tiksintiyi zarar ilan etmeyi haklı çıkarmaz.

Kişiyi kendi hatasından korumak yanlış mı? Mill, yalnızca kendi iyiliği için zorlamayı yeterli görmez. Uyarmak ile zorlamak ayrıdır. Ayrımı silen koruma, iyiliği bir copa çevirebilir.

Bu ilke bugünün bütün yasalarını çözer mi? Hayır. Kitap, zorlamanın gerekçesini sorar. Her ülke kuralını o soruya onaylatmak, metni bir büroya çevirir. Büro, sorunun kendisini unutturur.