Kötülüğün sıradanlığı: Düşünmemek neye yarar?

Hannah Arendt, Eichmann in Jerusalem kitabında rahatsız edici bir cümle kurar. Kötülük, her zaman derin, şeytani bir iç dünyadan çıkmak zorunda değildir. Düşünmeyen, klişeyle konuşan, işini yapan bir insanda da büyüyebilir. Bu gözleme kötülüğün sıradanlığı denir. Deyiş, yapılan işin küçük olduğu anlamına gelmez. İş büyük, failin düşüncesi ise dar olabilir. Darlık, suçu küçültmek için değil, canavar beklentisini bozmak için söylenir.

Ne denmek istenir?

Arendt, yargılanan adamda beklenen derin kini bulamayınca şaşırır. Bulduğu şey, hazır cümleler, terfi kaygısı ve başkasının kurduğu dilin içinde düşünmeden yürümektir. Yürümek, masumiyet değildir. Yürüyen kişi, sonuçları başkasına devrediyordur. Devir, benim işim yalnızca bu halkaydı cümlesiyle yapılır. Halka, zincirin adını taşımaz. Taşımaması, halkayı tutanın elini silmez.

Kitap yayımlandığında sert eleştirilir. Eleştirinin bir kısmı, deyişin kurbanları küçümsediğini söyler. Bu itiraz ciddiye alınmalıdır. Sıradanlık kelimesi, kötü seçilirse yapılan işi sıradan bir aksilik gibi okutur. Arendt'in daha dikkatli yanı, işi değil, failin düşünme biçimini sıradan bulmaktır. Biçim sıradan, sonuç ise sıradan değildir. Ayrım kaybolursa deyiş bir skandala, skandal da bir bahaneye döner.

Düşüncesizlik bir boşluk mudur?

Düşüncesizlik, zekâ yokluğu diye de okunmamalıdır. Kişi hesap yapabilir, kural ezberleyebilir, yine de başkasının yerinden bakmayı hiç denemeyebilir. Denememek, bir mizaç olmaktan çıkıp bir kurumun temposu olabilir. Tempo, soru sordurtmaz. Soru sormayan yerde, sorunun işi de durur. Duran soru, emri bir doğa olayı gibi bırakır.

Kant, ödevi eğilimden ayırır. O ayrım gerekçenin herkese yasalanıp yasalanamayacağını sorar. Düşüncesiz itaat, ödev kelimesini giyebilir. Giyinen kelime, evrenselleştirmeyi hiç yapmaz. Yapmadığı için, emri bir yasa sanır. Yasa sandığı şey, başkasının yazdığı bir halkadır. Halkayı ödev diye okumak, Kant'ı da Arendt'i de aynı anda kaybeder.

Canavar beklemenin bedeli

Kötülüğü yalnızca canavarda ararsak, düzgün konuşan, evine dönen, kâğıt imzalayan kişiyi baştan aklarız. Aklama, kurbanın lehine değildir. Kurumun lehine olabilir. Kurum, canavar üretmediğini söyleyerek halkaları görünmez kılar. Görünmez halka, ihbarcılıkta da karşımıza çıkar. Sadakat bazen bu görünmezliği korur. Korunan görünmezlik, düşüncesizliğin konforudur.

Karşı uç, her memuru bir canavar ilan etmektir. İlan, deyişi tersinden bozar. Arendt, derin bir kötülük hiç yoktur demez. Derin olmayan bir düşüncesizliğin de büyük zarar verebileceğini söyler. Söylemek, niyeti önemsiz kılmaz. Niyetin, sandığımız kadar teatral olmak zorunda olmadığını söyler. Teatral olmayan zarar, fark edilmesi daha zor olandır.

Okurun payı

Kitabı bir nefret figürünün biyografisi gibi okumak kolaydır. Zor olan, klişeyle konuşmanın ve halkayı başkasına devretmenin kendi günümüzde de mümkün olduğunu sormaktır. Soru, herkesi aynı suçun ortağı yapmaz. Ortağı ilan etmek de bir düşüncesizliktir. Daha dar soru şudur: hangi cümleyi, sonucuna bakmadan tekrar ediyorum? Tekrar, hazır bir dilin içinden geliyorsa, dilin kime bedel yazdığını bir kez sormak gerekir.

Sokrates, acele biliyorum demeyi yavaşlatır. O tempo düşüncesizliğin tam tersi bir ısrardır. Arendt'in uyardığı boşluk, bu ısrarın kurum içinde susmasıdır. Susan ısrar, kötülüğü romantik bir karanlığa gömer. Gömülen karanlık, düzgün dosyaların arasında görünmez.

Ne kadarını kitaba yazmalı?

Bu yazı, davanın bütün tutanaklarını özetlemez. Özetlemediği yerde uydurma bir ayrıntı da kurmaz. Kurulabilecek dürüst cümle şudur. Arendt, büyük bir kötülüğün, derin bir canavarlık olmadan da düşüncesizlikle yürüyebileceğini iddia eder. İddia tartışmalıdır. Tartışma, deyişi ya kutsal ya yasak sayarsa, düşüncesizliğin kendisini yeniden üretir. Üretilen şey, hazır bir tarafın klişesidir.

Karşı görüşü güçlü kurmak burada da gerekir. O alışkanlık Arendt'i kurbanları umursamamakla acele suçlamadan önce, deyişin işi mi yoksa failin düşüncesini mi sıradan saydığını sormalıdır. Soru sorulmadan verilen hüküm, kitabın uyardığı boşluğa benzer.

Sık sorulan sorular

Kötülüğün sıradanlığı, suçu küçük mü gösterir? Hayır. Deyiş, yapılan işi değil, failin düşünme biçiminin teatral bir canavarlık taşımayabileceğini söyler. Kelime kötü okunursa işi küçültür. İyi okunursa canavar beklentisini bozar.

Düşüncesizlik masumiyet midir? Değildir. Sonucu başkasının halkasına devretmek, elini silmez. Silindiğini sanmak, tam da Arendt'in görünür kılmak istediği bahanedir.

Bu her memur için bir teşhis midir? Hayır. Her kâğıt işini aynı suça yazmak, deyişi tersinden kabalaştırır. Dar soru şudur: hangi hazır cümle, sonucuna bakılmadan tekrar ediliyor? Tekrarın bedelini sormak, herkesi aynı kefeye koymaz.