Cehalet perdesi: Kuralı yerini bilmeden kurmak

Bir kuralı, kuralın kime yarayacağını bildikten sonra yazmak kolaydır. Güçlü olan, işine gelen maddeyi doğal diye sunar. John Rawls, bu kolaylığı kırmak için tuhaf bir sahne önerir. Kuralı seçecek kişiler, toplumdaki yerlerini bilmez. Zengin mi yoksul mu olacaklarını, hangi yetenekle doğacaklarını, hangi inancı taşıyacaklarını bilmeden seçim yaparlar. Rawls buna cehalet perdesi der. Perde, erdemi silmek için değil, işine geleni adalet diye adlandırmayı zorlaştırmak için çekilir.

Perdenin arkası neyi gizler?

Özgün konum dediği masada taraflar, kendi biyografisini göremez. Sınıf, cinsiyet, sağlık, inanç ve doğal yetenekler perdenin öbür yanındadır. Bildikleri şey daha geneldir: insanlar farklı bir iyi hayat anlayışına sahip olabilir, işbirliği hem çıkar hem de çatışma üretir, temel özgürlükler ve imkânlar herkes için önemlidir. Rawls, bu sınırlı bilgiyle seçilecek ilkelerin daha adil olacağını düşünür. Çünkü kimse ben üstte doğarım bahsine güvenerek kumar oynayamaz.

Bu, herkesin aynı hayatı isteyeceği anlamına gelmez. Perde, tek bir yaşam tarzı dayatmaz. Tam tersine, kendi yaşam tarzınızın masada ayrıcalık görmeyeceğini varsaymak, başkasının yaşam tarzına yer bırakmayı kolaylaştırır. Yer bırakmak ile her talebi eşit saymak yine ayrıdır. Rawls, temel özgürlükleri önceler. Sonra toplumsal ve ekonomik eşitsizliklerin, en kötü durumdakilerin lehine gerekçelenmesini ister. Bu ikinci ilke, fark ilkesi adıyla anılır. Popüler özet onu bazen herkes aynı alsın diye yalınlaştırır. Bu yalınlaştırma metne uymaz.

Tramvay sahnesinden farkı

Cehalet perdesi bir ikilem anı değildir. Kimseyi raylara yatırmaz, tek bir hayat ile beş hayat arasında sayı saydırmaz. Tramvay tartışması acil ve rahatsız edici bir seçimi sıkıştırır. Rawls'un sahnesi ise kurumların uzun vadeli kurallarını düşünmek içindir. Okul, vergi, ifade ve fırsat gibi konular, bir saniyelik manevra değil, tekrarlanan bir düzen ister.

İki deney de kendini başkasının yerine koy cümlesine yakın durur. Yakınlık, aynı deney demek değildir. Tramvayda yer değiştirmek, kurbanın korkusunu hayal etmektir. Perdede yer değiştirmek, hangi kuralın hangi konumda yaşanacağını bilmemektir. Biri duyguyu, diğeri tarafsızlık iddiasını sınar. Duygu da tarafsızlık da tek başına adaleti bitirmez.

İtirazlar perdenin içinden gelir

Bir itiraz, sahnenin fazla soyut olduğunu söyler. Gerçek insanlar yerlerini bilir. Bildikleri yer, yalnızca bir önyargı değil, bir tarihtir. Tarihi silerek kurulan kural, borçları, yaraları ve bağlılıkları görmeyebilir. Bu itiraz ciddidir. Rawls, ideal bir sözleşme taslağı sunar. Taslak, her somut haksızlığın tamir kılavuzu olmak zorunda değildir.

Başka bir itiraz, perdenin arkasına gizlice belirli bir insan resmi kaçırdığını söyler. Riskten çekinen, özgürlüğü önceleyen, işbirliğine yatkın bir figür zaten varsayılmıştır. Figür değişirse seçilecek kural da değişebilir. O halde perde, tarafsızlığın kendisi değil, belirli bir tarafsızlık modelidir. Modeli güçlü haliyle kurmak, karşı görüşü karikatürlemeden okumanın bir uygulamasıdır. Rawls'u eşitlik düşmanı ya da her şeyi eşitleyen diye özetlemek, iki ayrı karikatürdür.

Üçüncü itiraz, hayvanlar, gelecek kuşaklar ve sınır ötesi insanlar masada yeterince yer bulur mu diye sorar. Perde, sözleşmeye oturan kişilerin arkasında çekilmiştir. Oturamayanlar kolayca dışarıda kalabilir. Hayvanlara dair ahlaki tartışma bu boşluğu başka bir kapıdan yoklar. Rawls'un deneyi o kapıyı kendiliğinden açmaz.

Günlük kural koyarken perde

Evde, işte ya da bir grupta kural yazan kişi çoğu zaman kendi yerini bilir. Bu madde bana da uygulansın, yerim değişse de demek, perdenin ev haline küçük bir çevirisidir. Çeviri, Rawls'un kitabını kanıtlamaz. Yine de işine gelen kuralı nötr diye sunmayı zorlaştırır. Zorlaştırmak, her kuralın kötü olduğu anlamına gelmez. Kimin lehinde yazıldığını görünür kılar.

Küçük bir deneme şudur: bir kuralı yazdıktan sonra kendinize en az avantajlı konumu sorun. O konumda kural hâlâ anlatılabilir mi, yoksa yalnızca üstten bakınca mı düzgün duruyor? Anlatılamıyorsa maddeyi çöpe atmak tek seçenek değildir. Gerekçeyi büyütmek ya da istisnayı açık yazmak da bir seçenektir. Gizli istisna, perdenin deliğidir.

Ne vaat etmez?

Cehalet perdesi, toplumun bütün anlaşmazlıklarını çözen bir makine değildir. İnsanlar iyi hayat konusunda ayrılmaya devam eder. Perde, bu ayrılığın bir kısmını bastırmak için değil, temel çerçeveyi tek bir hayat tarzının işgal etmemesi için düşünülmüştür. Çerçeve ile hayat tarzını karıştırmak, deneyi hem fazla güçlü hem fazla tehditkâr gösterir.

Ayrıca sahne, mevcut bir ülkenin anayasasını tek başına yazmaz. Rawls belirli bir sözleşme geleneğinin içinden konuşur. Başka gelenekler adaleti erdem, görev veya tarih üzerinden kurabilir. Onları okumadan perdenin adaletin ta kendisi olduğunu söylemek, düşünce deneyini politika ilanına çevirir. İlana çevrilen deney, itirazı duymaz.

Sık sorulan sorular

Cehalet perdesi gerçekten kurulabilir mi? Hayır. Kimse kendi yerini bütünüyle unutamaz. Sahne bir laboratuvar değil, işine gelen kuralı fark etmek için kurulan bir düşünce aracıdır. Araç, unutkanlık iddiası taşımaz.

Rawls herkesin aynı geliri almasını mı ister? Hayır. Eşitsizliğe bütünüyle kapatılmaz. Eşitsizliğin, en kötü durumdakilerin lehine gerekçelenmesini ve temel özgürlükleri ezmemesini ister. Herkes aynı özeti bu koşulu siler.

Bu sahne tramvay ikileminin bir türü mü? Değildir. Tramvay acil bir sayı seçimini sıkıştırır. Cehalet perdesi, kişinin kendi konumunu bilmeden kurumsal kural düşünmesidir. İkisi de perspektifi değiştirir, soruları ayrıdır.