Efendi ile köle: Tanınma neden eksik kalır?

Kendimizi yalnızca aynada tanıdığımızı sanırız. Hegel, aynanın yetmediğini düşünür. Bilinç, bir başka bilincin bakışında kendisini kişi olarak doğrulamak ister. Bu isteğe tanınma denebilir. Tanınma gelmezse, kişi kendi gücünü bağırarak kanıtlamaya kalkar. Bağırış, Hegel'in efendi ile köle diye anılan sahnesinin kapısıdır. Sahne bir tarih dersi gibi okunursa daralır. Daraltmadan söylenebilecek şey, zorla alınan bakışın tanınma olmayacağıdır.

Neden bir başkası gerekir?

Tek başına kalan bilinç, kendi istediğini istediği için doğru sanabilir. Doğruluk, bir direnç görmeyince şişer. Başka bir bilinç direnç gösterir. Direnç, kişinin arzusunun evrensel olmadığını haber verir. Haber rahatsız eder. Rahatsızlık, ilişkinin başladığı yerdir. Hegel bu başı, iki bilincin birbirini yok saymadan var olamayacağı bir gerilim olarak kurar.

Gerilim bir düelloya benzer biçimde anlatılır. Biri, hayatı pahasına tanınmayı ister. Diğeri, hayatını korumak için boyun eğer. Boyun eğen, köle diye anılır. Eğen, efendi olur. Adlar, bir toplumun bütün tarihini tek sahnede bitirmez. Sahne, tanınmanın neden bu kadar kolay bozulduğunu göstermek içindir.

Efendinin kazandığı şey eksiktir

Efendi, karşı tarafın boyun eğmesini bir zafer sayar. Zaferin içi boştur. Çünkü tanınmayı istediği bilinç, artık özgür bir bilinç değildir. Özgür olmayan bir bakış, efendinin istediği doğrulamayı veremez. Veren kişi korkuyorsa, bakış bir ayna değil, bir itaat olur. İtaat, efendiyi rahatlatır. Rahatlık, tanınmanın kendisi değildir.

Bu yüzden efendi, kazandıkça tanımayı kaybeder. Kaybı görmek zordur. Zordur çünkü dışarıdan bakınca güç ondadır. Güç, başkasının özgürce evet diyebildiği yerde anlam kazanır. Evet zorlanmışsa, güç bir ilişkiyi değil, bir sessizliği yönetiyordur. Sessizlik, onay gibi görünür. Görünüş, karşı görüşü güçlü kurmanın uyardığı gölgeye benzer. Gölge yenilir. Asıl cümle hiç kurulmaz.

Çalışan taraf neden dönüşür?

Köle, eşyayı dönüştüren çalışmanın içindedir. Hegel, bu çalışmanın yalnızca ezilme olmadığını düşünür. Dünya, çalışanın elinde biçim değiştirir. Biçim değiştiren dünya, çalışana kendi gücünün dışarıda bir izini gösterir. Efendi ise sonucu hazır alır. Hazır alan, şeyle kurulan o dolaylı ilişkiyi kaybeder. Kaybeden, dışarıdan bakınca kazanan kişidir.

Bu dönüş bir teselli masalı diye okunmamalıdır. Ezilen herkes çalıştıkça özgürleşir demek, metni bir avuntuya çevirir. Avuntu, süren şiddeti küçültür. Daha dikkatli cümle şudur: zorla alınan tanınma, isteyen tarafı da eksik bırakır. Eksik bırakması, ezilenin acısını otomatik bir bilgelik yapmaz. Bilgelik vaadi, acının üstüne ikinci bir yük bindirir.

Günlük ilişkide tanınma

Sahnenin ev hali, her tartışmayı efendi ve köle diye etiketlemek değildir. Etiket, kavga büyütür. Taşınabilir olan, şu sorudur. Karşı tarafın evetini, hayır diyebileceği bir yer varken mi alıyorum? Hayır diyemiyorsa, aldığım şey onay değil, sessizlik olabilir. Sessizlik rahatlatır. Rahatlık, ilişkinin durduğunu gizleyebilir.

Varoluşçuluk, özgürlük ile sorumluluğu birlikte anar. O giriş seçmenin yükünü konuşur. Hegel daha önceki bir eşikte, seçmenin bir başkasının bakışından ayrı düşünülemeyeceğini kurar. İki metin aynı slogana indirgenirse, tanınma bir duygusal ihtiyaç, özgürlük ise bir yalnız kahramanlık olur. İkisi de metinlerin istediğinden daha yoksuldur.

İş yerinde, evde ya da bir tartışmada aynı yoklama yeter. Bu evet, korku çekilince de durur mu? Durmazsa, tanındığımı sandığım yerde yalnızca itaat birikmiş olabilir. İtaati ilişki sanmak, efendinin boş zaferinin küçük halidir.

Ne kadarını Hegel'e yazmalı?

Bu sahne, Hegel'in bütün sisteminin özeti değildir. Tin, tarih ve diyalektik kelimeleri popüler anlatıda o kadar hızlı geçer ki sahne bir çizgi romana döner. Çizgi roman, karşı tarafı bir adımda yener. Metin ise daha kıvrımlıdır ve her okuru aynı sonuca götürmez. Dürüstlük, sahnenin neyi net gösterdiğini söylemektir. Net olan, özgürce verilmeyen bakışın tanınma sayılmayacağıdır. Net olmayan, bütün tarihin bu sahneden türetilebileceğidir.

Sokrates de karşılıklı konuşmadan vazgeçmez. Onun temposu tanımın dağılmasını bekler. Hegel'in sahnesi başka bir dağılmadır. Güç, tanınmayı zorladıkça kendi istediği şeyi kaybeder. Kayıp, bir ders olarak ezberlenirse yine bir slogana döner. Slogan olmasın diye sahneyi, her ilişkiye yapıştırılan bir teşhis diye kullanmamak gerekir.

Sık sorulan sorular

Efendi ile köle gerçek bir tarih anlatısı mıdır? Tek başına bir tarih dersi diye okunmamalıdır. Tanınmanın neden zorla alınamayacağını gösteren bir sahnedir. Bütün toplum tarihini bu sahneden çıkarmak, metni olduğundan ince bir araca çevirir.

Çalışan herkes özgürleşir mi? Hayır. Bu okuma bir teselli masalı olmamalıdır. Metnin daha dikkatli yanı şudur: zorla alınan bakış, isteyen tarafı da eksik bırakır. Eksiklik, ezilenin acısını bilgelik ilan etmez.

Günlük hayatta bu ne işe yarar? Bir evetin, hayır diyebilecekken mi verildiğini sormak yeter. Hayır diyemiyorsa eldeki şey onay değil, sessizlik olabilir. Sessizliği tanınma sanmak, ilişkinin boş zaferidir.