İkinci Cins: Kadın olmak neden bir durumdur?

Simone de Beauvoir, İkinci Cins'te rahatsız edici bir yer değiştirme yapar. Kadın, erkeğin yanında duran ikinci bir insan diye değil, erkeğin kendisini ölçü alıp başkasını öteki diye kurduğu bir yer diye okunur. Meşhur cümlesi kabaca şudur: kadın doğulmaz, kadın olunur. Cümle, bedeni yok saymak için değildir. Bedenin, bir toplumun beklentileri, yasakları ve övgüleri içinde nasıl bir kadere çevrildiğini söylemek içindir.

Öteki neden bu kadar kolay kurulur?

Bir grup kendini özne, ölçü ve genel insan sayınca, kalanlar özel bir tür olur. Özel tür, ayrıca açıklanır. Erkek açıklanmaz, kadın açıklanır. Beauvoir bu alışkanlığı, bir doğa keşfi değil, bir ilişki diye okur. İlişkide biri, kendi özgürlüğünü sürdürürken diğerini bir işlevin içine kapatabilir. İşlev, eş, anne, esin ya da süs olabilir. İşlevin adı değişir. Kapanış benzer kalır.

Hegel, tanınmanın özgür bir bakış istediğini anlatır. Efendi ile köle zorla alınan evetin eksik kaldığını gösterir. Beauvoir bu sahneyi, cinsiyetin tarihine taşır. Taşıma birebir bir kopya değildir. Yine de ortak soru durur. Bakış, hayır diyebilen birinden mi geliyor, yoksa bir role önceden yazılmış bir alkış mı? Alkış, tanınma sanılabilir. Sanılan tanınma, rolü daha da sıkı bağlar.

Öz ile durum

Kadın olunur demek, hiçbir bedensel fark yoktur demek değildir. Beauvoir, farkı bir kader metnine çeviren anlatıya itiraz eder. Anlatı, şu işe yaramaz, şu duygu doğaldır, şu hayat zaten böyledir diye konuşur. Konuşan doğallık, aslında bir durumun tekrarından doğar. Tekrar uzun sürdükçe doğa gibi görünür. Görünen doğa, itirazı nankörlük sayar.

Varoluşçuluk, özgürlük ile durumu birlikte düşünür. O giriş seçmenin yükünü konuşur. Beauvoir, yükün herkese aynı boşlukta verilmediğini ekler. Bazı insanlar, seçimden önce bir öteki olarak tanımlanmıştır. Tanım, seçimi imkânsız kılmaz. Seçimin bedelini yükseltir. Yükselen bedeli görmeyen özgürlük nutku, durumu olmayan bir kahramanlık anlatır. Anlatı, Beauvoir'ın en çok kaçındığı şeydir.

İki tuzak

Birinci tuzak, kitabı bir nefret metni sanmaktır. Beauvoir, erkeği bir düşman özü diye dondurmaz. Dondursaydı, eleştirdiği özcülüğü tersinden kurardı. Onun sorusu, kimin kendini genel insan saydığı ve kimin o genelin dışında açıklandığıdır. Soru, tek tek insanların iyiliğini silmez. Silmeyen soru, yapının alışkanlığını da kişiye indirgemez.

İkinci tuzak, cümleyi bir boş levha sanmaktır. Locke, hazır bilgilerle geldiğimizi reddeder. O nüans başka bir kapıdadır. Beauvoir, zihnin boş olduğunu değil, kadınlık rolünün bir kader gibi yazıldığını söyler. Rol yazılmışsa, silmek bir ilanla bitmez. İş, dil, beden ve beklenti aynı anda durur. Durmayan bir ilan, kitabı bir tişört cümlesine indirger.

Bugün ne taşınır?

Taşınabilecek soru küçüktür. Bu övgü, kişiyi bir işleve mi kilitliyor? Bu doğallık, uzun bir tekrarın adı mı? Hayır diyebilen bir bakış mı var, yoksa rolün alkışı mı? Sorular, her anlaşmazlığı bir cinsiyet davasına çevirmek için değildir. Çevirmek, Beauvoir'ın durum dediği şeyi bir silaha çevirir. Silah, karşı tarafın en güçlü cümlesini duymaz.

Mill'in zarar ilkesi, hoşnutsuzluğu zarar saymamayı konuşur. O kapı Beauvoir'ın kapısı değildir. Yine de bir komşuluk vardır. Bir hayat tarzını doğaya aykırı diye susturmak, çoğu zaman bir zarardan çok bir ölçünün korunmasıdır. Ölçü, kendini genel insan sanan tarafın ölçüsüdür. Bunu görmek, her sınırı yıkmayı gerektirmez. Sınırın kimin rahatı için kurulduğunu sormayı gerektirir.

Ne kadarını kitaba yazmalı?

İkinci Cins kalın bir kitaptır. Bu yazı onun biyoloji, tarih ve edebiyat bölümlerini tek tek kapatmaz. Kapatmadığı yerde uydurma bir alıntı da kurmaz. Dürüst özet şudur. Beauvoir, kadını bir öz diye dondurmayı reddeder. Öteki kılınmayı bir durum olarak okur. Durum, özgürlüğü silmez. Özgürlük nutkunun, durumu yok saymasını da kabul etmez.

Kitabı bir kampanya metni gibi okumak, bu özeti de bozar. Bozulunca her cümle bir tarafın sloganı olur. Slogan, olunur kelimesini ya mutlak bir inşaat ya da hiçbir bedenin olmadığı bir soyutluk yapar. İkisi de metnin istediğinden daha yoksuldur.

Sık sorulan sorular

Kadın doğulmaz demek beden yok mudur? Hayır. Cümle, bedensel farkı bir kader metnine çeviren anlatıya itiraz eder. Farkın bir toplumun rolü içinde nasıl doğalmış gibi göründüğünü sorar. Sormak, bedeni silmek değildir.

Kitap erkeği düşman mı ilan eder? Özcülüğü tersinden kurmaz. Sorulan şey, kimin kendini genel insan saydığı ve kimin o genelin dışında açıklandığıdır. Tek tek iyilikler bu soruyu silmez. Soru da her kişiyi bir özün temsilcisi yapmaz.

Bu yalnızca eski bir tarih midir? Rolün adı değişebilir. Kapanış, övgünün içinde de sürebilir. Süren şey, her anlaşmazlığı aynı davaya çevirmeyi gerektirmez. Övgünün bir işlevi kilitleyip kilitlemediğini sormak yeter.