Kültürel görecilik her geleneği eşit mi sayar?
Kültürlerin farklı yaşaması, her uygulamanın eleştirilemez olduğu anlamına gelmez. Yazı bu sıçramayı ayırır.
İnsanlar aynı soruya aynı cevabı vermez. Bir yerde misafire ayrılan lokma bir borçtur, başka yerde aynı hareket gereksiz bulunur. Bu farkı görmek zor değildir. Zor olan, farktan hangi ahlaki sonucu çıkaracağımızdır. Kültürel görecilik, çoğu zaman şu sıçramayla anlatılır: madem gelenekler değişiyor, dışarıdan hiçbir gelenek eleştirilemez. Sıçrama, farkı ciddiye almakla aynı şey değildir. Yazı, bu ikisini ayırmaya çalışır.
İki ayrı iddia
Birinci iddia betimleyicidir. Topluluklar, yas, evlilik, paylaşma ve ceza konusunda farklı düzenler kurar. Bu, antropolojinin ve sıradan seyahatin sık gördüğü bir şeydir. Farkı inkâr etmek, kendi alışkanlığını doğa sanmaktır. Kendi alışkanlığını doğa sanmak da bir tür körlüktür.
İkinci iddia normatiftir. Fark varsa, hiçbir ölçüt o farkın üstünden konuşamaz. Her uygulama, kendi çerçevesinin içinde doğru sayılmalıdır. Bu iddia, birincisinden mantıken çıkmaz. İnsanların farklı yaşaması, her yaşayışın aynı ölçüde savunulabilir olduğunu göstermez. Göstermez ama sıçrama o kadar hızlı yapılır ki iki iddia tek cümlede erir. Erimenin adı genellikle hoşgörüdür. Hoşgörü, sıçramayı gizleyebilir.
İçeriden eleştiri neden kaybolur?
Göreciliğin kaba hali, kültürleri tek sesli kutular gibi düşünür. Kutunun içindeki herkes aynı şeyi istiyormuş, itiraz eden ise dışarıdan geliyormuş gibi. Oysa toplulukların içinde de anlaşmazlık vardır. Bir geleneği en çok eleştiren kişi, bazen o geleneğin dilini en iyi konuşandır. Onu dışarıdan bir müdahale saymak, içerideki itirazı siler.
Bu silme, gücü elinde tutanın işine yarayabilir. Bizde böyle der, tartışma biter. Biten şey çoğu zaman zarar görenin cümlesidir. İhbarcılıkta sadakatin nasıl örtü olabildiğini görmüştük. O yazı kurumun içindeki suskunluğu konuşur. Kültürel görecilikte de benzer bir örtü kurulabilir. Gelenek adı, hesabı kapatmanın kibar yolu olur. Kibarlık, zararın küçük olduğunu kanıtlamaz.
Evrenselcilik de aceleci olabilir
Karşı uç, her farkı bir gerilik diye okumaktır. Kendi ölçütünü, sorulmadan her yere taşımak, anlama zahmetini atlar. Rawls'un perdesi, işine gelen kuralı nötr diye sunmayı zorlaştırmak için kurulmuştu. O sahne de belirli bir gelenek içinden konuşur. Onu bütün kültürlerin hazır ölçütü sanmak, perdenin kendi uyarısını unutmaktır.
Dinlemek ile onaylamak ayrıdır. Bir uygulamayı anlamadan yasaklamak, onu anladıktan sonra da onaylamak zorunda olduğunuz anlamına gelmez. Anlamak, gerekçeyi, tarihi ve kimin bedel ödediğini sormaktır. Sormadan verilen evrensel hüküm, çoğu zaman yerel bir alışkanlığın yüksek sesidir. Yüksek ses, gerekçenin yerine geçerse eleştiri değil, acele olur.
Hayvan, misafir ve ölçü
Bazı farklar tatsal ve törenseldir. Misafire ne ikram edildiği, her zaman bir zarar tartışması değildir. Bazı farklar ise cana dokunur. Bir canlının acı çekmesi, gelenek öyle diyor diye yok olmaz. Hayvanlara dair ahlaki tartışma bu noktada göreciliği zorlar. Acının kültürden kültüre farklı yorumlanması, acının hiç olmadığı anlamına gelmez. Yorum farkı ile olgunun inkârı burada da ayrılmalıdır.
Ayrım pratikte kirli durur. Çünkü neyin tat, neyin zarar olduğu da tartışılır. Tartışmanın kirli olması, her şeyi eşit saymayı haklı çıkarmaz. Kirli tartışmada soru şudur: bu fark, kimin bedeni veya hayatı üzerinden kuruluyor? Bedel görünmüyorsa farkı acele yasaklamak da acele kutsamak da erken olabilir. Bedel görünüyorsa gelenek kelimesi bedeli örtmemelidir.
Hoşgörü neyi kapsar?
Hoşgörü, anlamadığınız her şeyi alkışlamak değildir. Anlamadığınız şeye hemen ceza da kesmemektir. Arada bir süre vardır. O sürede gerekçe dinlenir, bedel sorulur, karşı tarafın en güçlü cümlesi kurulur. Karşı görüşü güçlü kurmak burada bir nezaket değil, haksız bir karikatürü engellemenin yoludur. Karikatür, hem yabancı geleneği hem de kendi geleneğinizi bozar.
Kendi geleneğiniz de bir kültürdür. Onu doğa, diğerlerini gelenek sanmak, göreciliğin tersine çevrilmiş halidir. Ters hali de aynı sıçramayı yapar: farkı görür, sonra yalnızca başkasını bağlar. Dürüst görecilik tartışması, ölçütün zorluğunu kabul eder. Zorluk, ölçütün imkânsız olduğu sonucuna tek başına götürmez.
Sık sorulan sorular
Kültürler farklıysa ahlak tamamen göreli midir? Fark, betimleyici bir olgudur. Bu olgudan, hiçbir eleştirinin mümkün olmadığı sonucu kendiliğinden çıkmaz. Çıkarmak ayrı bir iddiadır ve ayrıca gerekçe ister.
Başka bir geleneği eleştirmek saygısızlık mıdır? Anlamadan yasaklamak saygısız olabilir. Bedeli gizleyerek geleneği dokunulmaz ilan etmek de saygısız olabilir. Saygı, gerekçeyi ve kimin ödediğini dinlemeyi içerir. Dinlemek, her uygulamayı onaylamak değildir.
Kendi alışkanlığımı nasıl fark ederim? Bir kuralı doğal sandığınızda, onun hangi tarihte ve kimin lehine kurulduğunu sorun. Cevap yalnızca bizde böyleyse, doğallık iddiası zayıflamış demektir. Zayıflamak, kuralın hemen yanlış olduğunu göstermez. İddianın türünü değiştirir.