Ölüm cezası tartışmasında iki ayrı ilke

Ölüm cezası konuşulurken ses çabuk yükselir. Yükselen ses, çoğu zaman iki ayrı ilkeyi aynı cümlede eritir. Biri, yapılan kötülüğün karşılığıdır. Diğeri, bundan sonra başkasına gidecek zararın önlenmesidir. İkisi de aynı sonucu isteyebilir. İstemeleri, aynı gerekçeyi taşıdıkları anlamına gelmez. Gerekçe ayrılmazsa, itiraz da yanlış kapıya vurulur.

Karşılık ilkesi

Karşılık ilkesi geçmişe bakar. Büyük bir kötülük yapılmıştır. Ceza, o kötülüğün ağırlığına denk olmalıdır. Denk olmayan ceza, bazılarına göre mağduru ikinci kez yalnız bırakır. Bu bakış, caydırıcılığı kanıtlamak zorunda değildir. İş işten geçmiştir. Geçmiş bir fiilin ahlaki ağırlığı, gelecekteki bir faydaya bağlanmadan da konuşulabilir.

Bakışın zorluğu, denklik kelimesindedir. Hangi kötülük hangi cezayla denktir? Denklik, kişisel öfkenin ölçüsü olursa herkes başka bir sayı söyler. Sayı, adalet diye yükselebilir. Yükselen sayı, öfkeyi ilke sanır. İlke, öfkeyi yok saymak zorunda değildir. Öfkeyi tek terazi yapmak zorunda da değildir.

Sonuç ilkesi

Sonuç ilkesi geleceğe bakar. Ceza, başkasına gidecek zararı azaltıyorsa gerekçe kazanır. Azaltmıyorsa, acı eklemek yalnızca acı eklemektir. Bu bakış, karşılığın tatmininden çok, korunacak hayatları sayar. Saymak, tramvay tartışmasındaki rahatsızlığı da çağırır. O ikilem sayıyı ahlaki bir sıkışmaya çevirir. Ölüm cezasında sayı daha da bulanıktır. Çünkü gelecekte önlenen zarar, kolayca gösterilemeyen bir yokluktur. Olmayan olayın neden önlendiği, tek bir cezaya bağlanamaz.

Bulanıklık, ilkeyi çöpe atmaz. Çöpe atılırsa yalnızca geçmişin öfkesi konuşur. Konuşan öfke, hata payını da duymaz. Duyulmayan hata payı, geri alınamaz bir cezada ayrıca ağırdır.

Hata geri alınamaz

Her yargılama yanılabilir. Yanılma, para cezasında onarılmaya çalışılabilir. Bir hayat bittiyse onarım, özürden ileri gidemez. Bu fark, ölüm cezasını başka cezalardan ayıran en sade noktadır. Karşılık ilkesi denklik arar. Denklik, yanlış kişide kurulursa denkliğin kendisi çöker. Sonuç ilkesi de yanlış kişiyi cezalandırınca, korumayı vaat ettiği zararı bizzat üretir.

Belirsizlik burada bir süs değildir. Yüzdeye çevrilemeyen bilinmez bu tartışmada da durur. Hata oranını kesin bir sayı diye ezberlemek, bu sayfanın işi değildir. İş, geri alınamaz bir kararda belirsizliğin ahlaki ağırlığı olduğunu söylemektir. Ağırlık, her ülkenin usulü aynı diye kaybolmaz. Usul ülkeden ülkeye değişir. Değişen usul, geri alınamazlığı değiştirmez.

Affetmek ile karıştırmayın

Affetmek, bir kişinin öfkesini ya da ilişkisini ilgilendirir. O ayrım ödev ile seçim arasındadır. Kamusal ceza, mağdurun affına indirgenemez. Mağdur affetse de kurum başka bir soru sorabilir. Mağdur affetmese de kurum, öfkeyi otomatik yasa yapmak zorunda değildir. İkisini aynı kapı sanmak, hem mağdura hem kuruma fazla yük bindirir.

İhbarcılıkta gördüğümüz gibi, seyirci skandalın kapanmasını çabuk isteyebilir. Sadakat yazısı bu aceleliği başka bir sahnede konuşur. Ölüm cezası tartışmasında da seyircinin rahatı, gerekçenin yerine geçmemelidir. Rahat, ne denklik ne de koruma kanıtıdır.

Ne önermez?

Bu yazı bir ülkenin ceza kanununu yazmaz. Hangi fiilin hangi yaptırımı gerektirdiği, usulün ne kadar güvenilir olduğu ve hatanın nasıl onarıldığı ayrıca bilinmelidir. Bilinmeden kurulan kesin cümle, iki ilkeden birini bağırmaktır. Bağırış, diğer ilkenin itirazını duymaz.

Dürüst bir okuma şunu yapar. Karşılık mı arıyorsunuz, yoksa gelecekteki zararı mı azaltmak istiyorsunuz? Hata çıkarsa bedel geri alınabilir mi? Mağdurun acısı, tek başına yasanın tamamı mı sayılıyor? Bu sorular bir tarafı galip ilan etmez. İlan etmeden önce gerekçenin hangi kapıdan girdiğini gösterir.

Sık sorulan sorular

İki ilke aynı sonucu savunursa tartışma biter mi? Bitmez. Aynı sonuç, farklı gerekçelerle istenebilir. Gerekçe ayrılmazsa, itiraz yanlış kapıya vurulur ve diğeri hiç duyulmaz.

Hata payı neden bu kadar ağırdır? Çünkü bazı cezalar geri alınabilir, biten bir hayat alınamaz. Yanlış kişide kurulan denklik, hem karşılık ilkesini hem de koruma vaadini çökertir.

Bu yazı belirli bir ülke için hüküm mü verir? Hayır. Usul ülkeden ülkeye değişir. Değişen usul, geri alınamazlığın ahlaki ağırlığını silmez. Silinmeyen şey, tek başına bir kanun maddesi de değildir.