Mutluluk üzerine iki bakış: Aristoteles ve hazçılık

"Mutlu olmak" ne demek? Neredeyse herkes mutlu olmak ister; ama mutluluğun ne olduğu söz konusu olduğunda cevaplar dağılır. Birçok kişi için mutluluk hoş hissetmektir; birçoğu için anlamlı bir hayat sürmek. Antik felsefe bu soruya güçlü cevaplar verdi. Bu yazıda baktığımız iki yaklaşım var: Aristoteles'in "eudaimonia" fikri ve hazçılık geleneği.

Aristoteles ve eudaimonia

Aristoteles, Nikomakhos'a Etik adlı eserinde insanın en yüksek iyisinin eudaimonia olduğunu savunur. Bu kelime çoğu zaman "mutluluk" diye çevrilir; ama daha çok "iyi bir hayat sürmek" ya da "insan olarak başarmak" anlamına gelir. Aristoteles'e göre eudaimonia geçici bir hoş his değildir; hayat boyu süren, erdemle uyumlu bir etkinliktir. İnsanın kendine özgü yetenekleri olan akıl yürütme ve erdemli davranma yetenekleri geliştirilip kullanıldıkça insan "serpilir".

Erdem ve orta yol

Aristoteles erdemleri, iki aşırı uç arasındaki "orta yol" olarak tanımlar. Cesaret, korkaklık ile pervasızlık arasındadır; cömertlik, cimrilik ile savurganlık arasında. Orta yol herkes için aynı noktada değildir; duruma ve kişiye göre değişir. Erdem, doğru bir tartı yapmayı gerektiren bir beceridir ve alışkanlık yoluyla gelişir. Bu yüzden Aristoteles'e göre iyi insan olmak, tekrar tekrar iyi davranarak öğrenilir.

Hazçılık nedir?

Hazçılık, iyi hayatın ölçüsünün haz ve acının yokluğu olduğunu savunan bir gelenektir. En yalın ifadesiyle: İyi olan haz verendir, kötü olan acı verendir. Antik dönemde bu görüş farklı biçimlerde ortaya çıktı. Bazı hazçılar anın hazzını öne çıkarırken, Epiküros gibi düşünürler daha sakin bir yol önerdi.

Epiküros: sade hazlar

Epiküros'a göre asıl amaç, acıdan ve zihinsel huzursuzluktan kurtulmaktır. Gösterişli eğlenceler yerine sade yemek, dostluk ve düşünme gibi sakin hazlar daha kalıcı bir huzur sağlar. Aşırı arzular ise doyumsuz olduğu için huzursuzluk getirir. Bu nedenle Epiküros'un hazçılığı çoğu zaman günlük dilde akılda kalan "zevk ü sefa" anlayışından çok farklıdır; daha çok olağan dışı harcamalardan kaçınan ve dostluğa önem veren bir tutumdur.

Ne farkı var?

Bu iki yaklaşım bazı noktalarda örtüşse de temel olarak farklı sorular sorar:

• Aristoteles: Hangi karakter ve etkinlik bir insanı "iyi" yapar?
• Hazçılık: Hangi deneyimler acıyı azaltır ve hazı artırır?

Birincisi yetilerin gelişmesine, ikincisi deneyimlerin niteliğine bakar. Hazçılara göre hoş hissetmeden iyi bir hayat olmaz; Aristoteles'e göre ise hoş hissetmek iyi hayatın bir sonucudur, tek amacı değil. Bu fark, günümüz mutluluk tartışmalarında da sıkça karşımıza çıkar.

Kendi hayatımıza nasıl dokunuyor?

Bu ayrım günlük kararlarımızda da yansır. Bir hobiyi hoşlandığımız için mi, yoksa yeteneklerimizi geliştirdiği için mi sürdürüyoruz? İşimizi sadece maaş için mi yaparız, yoksa anlam bulmak için mi? Örneğin Stoacılık da erdemi mutluluğun merkezine koyan bir gelenektir ve bu açıdan Aristoteles'e yakın durur. Öte yandan Frankl'ın anlam vurgusu başka bir yol çizer.

Eleştiriler

Aristoteles'e yöneltilen eleştirilerden biri, iyi hayatın dışsal koşullara (sağlık, arkadaşlık, yeterli kaynak) bağlı olmasıdır; herkes bu koşullara sahip değildir. Hazçılığa yöneltilen eleştiri ise yalnızca hazın yeterli bir ölçüt olup olmadığıdır; deneyim makinesi gibi düşünce deneyleri bu sınırları sınar.

Sık sorulan sorular

Eudaimonia mutluluk demek mi? Tam olarak değil. Çoğu zaman "mutluluk" diye çevrilir; ancak anlamı daha çok "iyi bir hayat sürmek" ya da "serpilmek" gibidir.

Epiküros zevk düşkünü müydü? Hayır. Epiküros sade hazları ve zihinsel huzuru öne çıkarırdı; "zevk ü sefa" imajı sonradan yaygınlaştı.

Hangisi doğru? Bu konuda genel bir uzlaşma yok; her iki görüş de mutluluk anlayışımıza farklı bir ışık tutuyor.