Düşündüğümüz her şeyin farkında olduğumuzu varsayarız; oysa çoğu zaman bir görüşe nasıl vardığımızı hatırlamayız. Üstbiliş (metabiliş), kısaca "düşünme biçimimiz üzerine düşünmek" demektir. Bir konuyu ne kadar iyi anladığımızı, bir kararı hangi gerekçeyle verdiğimizi ve hangi noktada yanılmış olabileceğimizi fark etme becerisidir. Bu beceri doğuştan gelen bir yetenekten çok, zamanla geliştirilebilen bir alışkanlıktır. Aşağıda deneyebileceğiniz beş sade alıştırma var.

1. Görüşünüzü yazıya dökün

Bir konudaki fikrinizi iki üç cümleyle yazın ve altına neye dayandığını ekleyin: Kendi deneyiminiz mi, bir kitap mı, bir tanıdığınızın sözü mü? Yazıya dökmek, kafamızda net görünen fikirlerin aslında ne kadar bulanık olduğunu ortaya çıkarır. Çoğu zaman "bunu zaten biliyorum" diye düşündüğünüz bir şeyi açıkladığınızda eksik kalan yerleri fark edersiniz.

2. Güven düzeyinizi derecelendirin

Görüşünüze ne kadar güveniyorsunuz? Yüzde elli mi, yüzde doksan mı? Sayı vermek kesinlik duygusunu somutlaştırır. Ardından şunu sorun: "Bu güvenin gerekçesi ne?" Bazen güvenimiz kanıtlardan değil, görüşü uzun süredir savunuyor olmamızdan gelir. Bu, onaylama yanlılığının sık görülen bir sonucudur.

3. Karşı görüşü en güçlü haliyle anlatın

Karşıt bir görüşü, o görüşü savunan birinin kabul edeceği şekilde anlatmayı deneyin. Bunu yapamıyorsanız, o görüşü yeterince anlamamış olabilirsiniz. Bu alıştırma tartışmalarda kolay yola, yani karşı tarafı çarpıtmaya kaçmayı da zorlaştırır. Bu hataların daha fazla örneği için günlük hayattaki mantık hataları yazımıza göz atabilirsiniz.

4. "Yanılıyor olsaydım?" sorusunu sorun

Bir görüşün yanlış olduğunu gösterebilecek kanıtın ne olabileceğini önceden düşünün. Eğer hiçbir kanıtın görüşünüzü değiştirmeyeceğini fark ederseniz, bu görüş artık bir inançtan çok bir kimlik parçası haline gelmiş olabilir. Bu, görüşten vazgeçmeniz gerektiği anlamına gelmez; yalnızca onun nasıl çalıştığını görmenize yardımcı olur.

5. Zamanla geri dönün

Yazdığınız notları birkaç hafta ya da ay sonra yeniden okuyun. Hangi tahminleriniz tuttu, hangileri tutmadı? Hangi konuda fikriniz değişti ve bunu neden fark etmediniz? Bu geri bakış, kendi düşünce kalıplarınızı tanımanın en değerli yollarından biridir. Yargılayıcı olmak zorunda değilsiniz; amaç yalnızca bir örüntü görmek.

Alıştırmaları nasıl sürdürebilirsiniz?

Bunları her gün yapmanız gerekmez. Haftada bir konu seçmek ve yirmi dakika ayırmak yeterli olabilir. Bir not defteri ya da telefon uygulaması kullanabilirsiniz. Birlikte düşündüğünüz bir arkadaşınız varsa, birbirinize sakin ve meraklı sorular sormak da çok yararlıdır. Önemli olan kendinize karşı sert olmamak: Yanıldığınızı fark etmek bir başarısızlık değil, öğrenmenin başlangıcıdır.

Ne zaman fazla düşünmek zararlı olabilir?

Sürekli kendi düşüncelerini sorgulamak bazı insanlarda kaygıyı artırabilir. Eğer bu alıştırmalar sizi rahatlatmak yerine sürekli bir huzursuzluk ya da kararsızlık yaratıyorsa, daha hafif bir tempo seçmek ya da bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak yararlı olabilir. Üstbiliş, kendinize eziyet etmenin değil, kendinizi daha iyi tanımanın aracı olmalı.

Sık sorulan sorular

Üstbiliş ile özeleştiri aynı şey mi? Hayır. Özeleştiri genellikle yargılayıcı bir tonla yapılır; üstbiliş ise merak ve gözlem esasına dayanır.

Bu beceri öğrenilebilir mi? Evet. Düzenli alıştırmayla gelişir; yazı yazmak, geri bildirim almak ve kararları sonradan değerlendirmek bu süreci destekler.

Hangi konularla başlamalıyım? Günlük ve düşük riskli konular, örneğin bir kararın gerekçesi ya da bir tahmininiz, başlamak için uygundur.

Adımlar

Düşünceyi yazıya dökün: Bir konudaki görüşünüzü iki üç cümleyle yazın ve neye dayandığını altına ekleyin.
Güven düzeyini işaretleyin: Görüşünüze ne kadar güvendiğinizi yüzde olarak yazın ve bu güvenin gerekçesini sorgulayın.
Karşı görüşü savunun: Aksi görüşü en güçlü haliyle kendi kelimelerinizle anlatmayı deneyin.
Sonradan geri dönün: Birkaç hafta sonra notunuza bakın ve neyin değiştiğini, neyin aynı kaldığını görün.