Aynı anda çok yük neden öğrenmeyi bozar?

Bir sayfayı üç kez okuyup hiçbir şey kalmadığını hissetmek, her zaman ilgisizlik değildir. Zihin, yeni bilgiyi sonsuz bir odaya doldurmaz. Oda dardır. Dar odaya aynı anda çok parça girince parçalar birbirini düşürür. Bilişsel yük, bu darlığın adıdır. Ad, kişiyi yavaş ilan etmek için değil, yükün nereden geldiğini ayırmak için kullanılır.

Üç ayrı yük

Birincisi konunun kendi zorluğudur. Bazı işler, çok parçanın aynı anda bir arada tutulmasını ister. Parça sayısı arttıkça yük artar. Bu yük, anlatımı süslemekle kaybolmaz. Kaybolmaması, her zorluğun kader olduğu anlamına gelmez. Parçalar önceden tanıdık bir bütün haline gelmişse, aynı iş daha az yer kaplar. Tanıdık bütün, yeni başlayan için henüz yoktur.

İkincisi anlatımın eklediği yüktür. Gereksiz ara, dağınık sıra, aynı anda bağıran üç örnek, konunun kendisinden gelmez. Gelmediği halde odayı doldurur. Dolu oda, asıl parçaya yer bırakmaz. Bu yük azaltılabilir. Azaltmak, konuyu çocuklaştırmak değildir. Çocuksulaşan şey, asıl bağı süs uğruna kesmektir.

Üçüncüsü, öğrenmeye dönüşen çabadır. Kişi, yeni parçayı eski bir bilgiye bağlarken zorlanır. Bu zorlanma boşa değildir. Bağ kurulunca sonraki iş kolaylaşır. Kolaylaşmayı vaat etmeyen bir zorlanma ise çoğu zaman ikinci türdendir. Süs, çaba sanılır. Çaba ise hiç kurulmaz.

Dar oda neden çabuk dolar?

Yeni bir şeyi tutmak, eski bir şeyi hatırlamaktan daha çok yer ister. Eski bilgi, tek bir parça gibi gelebilir. Yeni bilgi ise henüz dağınıktır. Dağınık parçaları aynı anda tutmaya çalışmak, dikkati de böler. Dikkat yazısı bir işten diğerine atlamanın bedelini anlatır. Yük yazısının eklediği şey, atlamanın şart olmadığıdır. Aynı sayfanın içinde de fazla parça, atlama varmış gibi yorar.

Bitmeyen uçlar da odayı doldurur. Açık iş hatırlatmaya devam ederse, yeni konuya ayrılacak yer azalır. Azalan yer, konunun zorluğuna yazılır. Oysa yerin bir kısmını, kapanmamış başka bir uç tutuyordur. Ucu yazıp kenara koymak, öğrenmenin zekâsını artırmaz. Odayı haksız işgalden biraz boşaltır.

Ne yapmalı?

İlk adım, yükün türünü söylemektir. Bu zorluk konunun kendisinden mi geliyor, anlatımın dağınıklığından mı, yoksa henüz bağ kuramadığım için mi? Söylenmeyen tür, hep aynı çözümü çağırır. Aynı çözüm, bazen daha çok tekrar, bazen daha çok sestir. Ses, dağınık anlatımı daha da bağırgan yapabilir.

İkinci adım, yeni parçayı azaltmaktır. Bir oturuşta bütün haritayı tutmaya çalışmak, haritanın hiçbir sokakını bırakmayabilir. Tek bir bağı, tanıdık bir örneğe kilitlemek, sonraki bağı mümkün kılar. Üstbiliş alıştırmaları da bu kilidi yoklar. Kendi düşüncenizi sormak şunu ekler: şu an tuttuğum şey yeni mi, yoksa eski bir bütünün adı mı?

Üçüncü adım, süsü kesmektir. Sonuca hizmet etmeyen ikinci örnek, ara fıkra ve aynı uyarıyı üç biçimde tekrar etmek odayı doldurur. Kesmek, metni yoksullaştırmaz. Asıl bağın görünmesini sağlar. Görünmeyen bağ, ne kadar tekrar edilirse edilsin yerleşmez.

Yanlış okunan zorluk

Her zorluk bir erdem değildir. Anlatım yüzünden oluşan yorgunluk, ciddiyete kanıt sayılırsa kötü sıra ödüllendirilir. Her kolaylık da bir kusur değildir. Tanıdık bir örneğe bağlanan zor konu, kolay görünebilir. Görünen kolaylık, işin değersiz olduğunu göstermez. Göstermez ama seyirci, terleten anlatımı daha derin sanabilir. Derinlik, terin miktarında değil, bağın kurulup kurulmadığındadır.

Başkasına öğretirken de aynı ayrım gerekir. Daha yavaş tekrar, her zaman daha çok öğrenme değildir. Daha az yeni parça, bazen daha çok bağ demektir. Bağı kurmadan hızı artırmak, odayı daha çabuk boşaltır. Boşalan oda, dersin sonunda hiçbir şey kalmamış hissi bırakır.

Ne zaman başka bir şey?

Uykusuzluk, ağır kaygı ya da süren bir sağlık hali de odayı daraltır. Daralma, anlatım düzeltilerek tek başına çözülmez. Bu rehber bir teşhis değildir. Günlerce süren ve öğrenmenin ötesine taşan bir toparlanamama varsa bir uzmana danışmak, yöntemi bırakmak değildir. Yöntemin yetmediği yeri ayırmaktır.

Gündelik halde ise küçük bir cümle yeter. Şu an tuttuğum yeni parça kaç tane, hangisi süs, hangisi bağ? Cümle, zekâyı ölçmez. Odanın kapısını bir an aralık bırakır.

Sık sorulan sorular

Zorlanıyorsam konu bana göre değil midir? Her zaman değil. Zorluk konunun kendi parça sayısından gelebilir, dağınık anlatımdan da. İkisini ayırmadan verilen hüküm, hem konuya hem kişiye haksızlık eder.

Daha çok tekrar her zaman işe yarar mı? Bağ kurulacak kadar sade bir parçada evet, oda hâlâ süsle doluysa hayır. Tekrar, yanlış yükü de çoğaltabilir. Önce hangi yükün tekrar edildiğini söylemek gerekir.

Kolay gelen anlatım yüzeysel midir? Yüzeysellik, bağın yokluğudur. Tanıdık bir örneğe oturan zor bir bağ, kolay hissedebilir. His, bağın değersiz olduğunu kanıtlamaz.