Yapabilirim inancı özgüvenle aynı şey mi?
Öz-yeterlik, bir işi örgütleyip sürdürebileceğine dair inançtır. Kişinin genel olarak kendini beğenmesi değildir.
Kendine güvenmek geniş bir cümledir. Her işe, her odaya, her ilişkiye aynı anda yayılır. Öz-yeterlik daha dar bir şeye bakar. Kişinin, belirli bir işi gereken adımlarla örgütleyip sürdürebileceğine dair inancıdır. Albert Bandura bu ayrımı, genel bir kendini beğenme halinden bilinçli olarak uzak tutar. Uzak tutmak önemlidir. Çünkü bir insan kendini değerli görebilir ve yine de belirli bir beceride elinin gideceğine inanmayabilir. Tersi de olur.
Dar inanç ne işe yarar?
Dar inanç, denemenin süresini etkiler. Kişi, ilk pürüzde işin imkânsız olduğuna hükmederse çaba erken kapanır. Pürüzü, yolun bir parçası sayarsa çaba bir süre daha kalır. Kalmak, başarmayı garanti etmez. Garanti etmemesi, inancın boş olduğunu göstermez. Boş olan, inancı bir sihir diye satmaktır. Sihir satılınca, olmayan sonuç kişinin karakterine yazılır.
Öğrenilmiş çaresizlik bu kapının öbür yanıdır. Kontrol kaybı denemenin sonucu değiştirmeyeceği inancını anlatır. Öz-yeterlik, belirli bir işte denemenin işe yarayabileceğine dair daha yerel bir inançtır. İkisi birbirini bütünüyle iptal etmez. Geniş bir değişmezlik hissi, yerel bir yapabilirim cümlesini bastırabilir. Yerel bir başarı da, geniş hissi bir parça delip geçebilir. Delik, bütün hayatı onarmaz.
İnancın dört kaynağı
Birinci kaynak, kişinin kendi başardığı küçük işlerdir. Başkasının alkışı kadar parlak değildir. Parlak olmadığı için daha ağır basar. İş, kişinin kendi elinden çıkmıştır. İkinci kaynak, benzer birinin aynı işi sürdürmesini görmektir. Görmek, taklit etmek zorunda bırakmaz. Mümkün olanın resmini genişletir. Üçüncü kaynak, sözdür. Sen bunu yaparsın cümlesi, diğer iki kaynak yoksa çabuk söner. Varsa, sönmekte olan bir çabayı bir süre daha tutabilir.
Dördüncü kaynak, bedenin verdiği işarettir. Çarpıntı, ter ve sıkışma, kişiye başarısız olacağım diye okunabilir. Aynı işaret, bu iş önemli diye de okunabilir. Okuma değişince işaretin kendisi her zaman değişmez. Değişen, işaretin hangi cümleye bağlandığıdır. Bağı kurmak bir terapi iddiası değildir. İddia, işaretin tek anlamı olmadığını fark etmektir.
Erken güven ile karışmasın
Az bilenin kendine duyduğu erken güven, başka bir yazıda durur. O kalıp ölçüsüzlüğü konuşur. Öz-yeterlik, ölçüsüz bir ben hallederim demek değildir. İşin adımlarını görebiliyorum demeye yakındır. Adımlar görünmüyorsa yüksek inanç, hazırlığın yerine geçer. Yerine geçen inanç, ilk ciddi pürüzde kırılır ve kırılış, kişinin bütün değerine yayılır.
Bu yüzden inancı şişirmek, öğrenmeyi hızlandırmaz. Hızlandıran şey, başarılabilir bir parçanın gerçekten tamamlanmasıdır. Parça fazla büyükse inanç, boş bir slogan olarak kalır. Slogan tekrar edildikçe, tamamlanmayan iş daha çok utanç biriktirir. Utanç, bir sonraki denemeyi daha da büyütür. Büyüyen deneme, yine tamamlanmaz.
İnancı nasıl inceltmeli?
Pratik yol, genel bir kendime güveniyorum cümlesini işe bölmektir. Bu metnin ilk paragrafını toparlayabilirim, bu konuşmanın girişini kurabilirim, bu hesabın ilk adımını yapabilirim. Bölünmeyen cümle, her başarısızlıkta bütünü yaralar. Bölünen cümle, yarayı işin bir parçasına saklar. Saklanan yara onarılabilir. Bütün kişiye yazılan yara, onarımı kimlik meselesi yapar.
Başkasını değerlendirirken de aynı incelik gerekir. Birinin genel havası çekingen diye o işi yapamayacağını söylemek, dar inancı geniş bir kişiliğe yamamak olur. Yamak, alkış kadar zarar verebilir. Alkış, adımları yok sayar. Yamak, adımlardan önce kapıyı kapatır.
Bilişsel yük de burada komşudur. Fazla parça odayı doldurursa, kişi işi yapamayacağına hükmeder. Hüküm, kapasitenin değil, aynı anda tutulan yeni parçanın hükmüdür. Parça azalınca inanç, sloganla değil, tamamlanan küçük işle güçlenir.
Ne zaman bu sayfa yetmez?
Sürekli hiçbir şey yapamayacağına dair katı bir inanç, uykuyu ve ilişkiyi bozuyorsa, bunu bir motivasyon cümlesiyle çözmeye çalışmak yetmez. Bu yazı bir tedavi değildir. Böyle bir yükte bir uzmana danışmak, inancı başkasına devretmek değil, yükün tek cümleyle taşınamayacağını kabul etmektir.
Gündelik halde ise şu ayrım yeter. Kendimi genel olarak beğeniyor muyum, yoksa bu işin şu adımını sürdürebileceğime dair somut bir nedenim var mı? İkincisi yoksa, önce adımı küçültün. Birinciyi yükseltmeye çalışmak, işi yerinde bırakır.
Sık sorulan sorular
Öz-yeterlik özgüvenin bilimsel adı mıdır? Hayır. Öz-yeterlik, belirli bir işi örgütleyip sürdürmeye dair inançtır. Kişinin kendini genel olarak değerli görmesi başka bir haldir. İkisi birlikte de ayrı da durabilir.
İnanç yükselirse sonuç gelir mi? Gelmek zorunda değildir. İnanç, çabanın erken kapanmasını azaltabilir. Sonucu tek başına üretmez. Sonucu üreten, tamamlanan ve geri bildirimi olan küçük işlerdir.
Başaramıyorsam inancım mı düşüktür? Her zaman değil. İş fazla büyük olabilir, yük fazla olabilir, koşullar kapalı olabilir. İnancı büyütmeden önce adımın taşınabilir olup olmadığına bakmak daha dürüsttür.