Ayna nöron her empatinin açıklaması mıdır?

Bir başkasının elini uzattığını görünce, sizde de bir kıpırtı olur. Bu kıpırtı, içinizde onun hareketini tekrar eden özel hücreler varmış gibi anlatılır. Anlatının adı ayna nöronlardır. Ad, yirminci yüzyılın sonlarında maymunlarda gözlenen bir bulgudan türer. Türer ama bulgu, insanların her duygusunu birbirine bağlayan bir ahlak düğmesi değildir. Düğme diye satılınca, hem hücre hem empati olduğundan büyük konuşur.

Ne gözlendi?

Bazı hücreler, maymun bir hareketi kendisi yaparken de, aynı hareketi bir başkasında izlerken de etkinleşir. Etkinleşme, hareketin yalnızca kaslarda değil, izlemede de bir karşılığı olabileceğini düşündürür. Düşündürme değerlidir. Değer, şu sıçramayı hak etmez: demek ki insan, başkasının acısını otomatik olarak kendi acısı gibi yaşar. Sıçrama, bir hareket hücresini bir ahlak teorisine çevirir.

Analoji, tam da bu çeviride yanılır. Benzetmenin sınırı hangi özelliğin taşındığını sormayı ister. Burada taşınan özellik, belirli bir hareketin izlenmesiyle ilgili bir etkinleşmedir. Taşınmayan özellik, utancın, adaletin ve birini dinlemenin tamamıdır. Tamamı taşımadan kurulan cümle, güzel bir resimdir. Resim, açıklamanın yerine geçerse bilim bir afiş olur.

İnsanlarda neden daha dolaylıdır?

Maymundaki ölçüm, tek bir hücrenin etkinliğini doğrudan izleyebilir. İnsanlarda aynı ölçüm, aynı kolaylıkla ve aynı yerde her zaman yapılmaz. Yapılan çıkarımlar daha dolaylıdır. Dolaylı çıkarım, hiçbir şey bulunmadı demek değildir. Bulgunun, popüler cümlenin istediği kadar net bir düğme olmadığını söyler. Net olmayan düğmeyi kesin bir doğa diye anlatmak, belirsizliği yüzdeye çevirmenin başka bir halidir.

Kaynağa sorarken de aynı yoklama durur. Beş soru iddianın sınırını ister. Sınır burada şudur: hangi canlı, hangi hareket, hangi ölçüm? Sınır yazılmadan kurulan empati nöronu cümlesi, bütün insanlığı tek bir hücreye bağlar. Bağ, haberin akıcılığından gelir. Akıcılık, ölçümün kendisi değildir.

Empati neden hücreye sığmaz?

Birinin acısını fark etmek, onunla aynı kası oynatmakla bitmez. Fark etmek, bazen durmayı, bazen sormayı, bazen kendi hissinizi onun hissinden ayırmayı ister. Ayırma olmazsa, karşı tarafın acısı sizin heyecanınıza dönüşür. Dönüşen heyecan, yardım gibi görünüp sahneyi sizde toplar. Toplanan sahne, hücrenin otomatik bir iyiliği değildir. Bir karışmadır.

Felsefi zombi, davranış ile yaşantıyı ayırıyordu. O sahne başkasının içini dışarıdan kesin okuyamayacağımızı hatırlatır. Ayna nöron anlatısı, bu ihtiyatı tersine çevirir. İçerisi zaten birbirine bağlıymış gibi konuşur. Konuşma, ihtiyatı bir soğukluk sanır. Soğukluk sanılan ihtiyat, başkasının acısını sizin hikâyenize yutmamayı da sağlar.

Neden bu kadar sevildi?

Bulgu, insanlar birbirine kayıtsız değildir cümlesine bilimsel bir mühür gibi yapıştı. Mühür, kayıtsızlığın da mümkün olduğunu unutturur. Unutulan kayıtsızlık, hücrenin her zaman iyilik ürettiği masalını büyütür. Masal, şiddeti, görmezden gelmeyi ve yorgunluğu açıklayamaz. Açıklayamayan masal, ya hücreler bozuldu der ya da masalı daha yüksek sesle tekrar eder. Tekrar, ölçümü büyümez.

Sosyal kanıt da benzer bir kolaylık arar. Kalabalık başkasının hareketini ipucu yapar. Ayna nöron, bu ipucunu bir hücreye bağlayınca daha kaçınılmaz görünür. Görünen kaçınılmazlık, kişinin hâlâ bir seçimi olduğu yerde seçimi siler. Silinen seçim, hem nezaketi hem kayıtsızlığı otomatik bir biyoloji yapar. Otomatik olan yerde övgü de eleştiri de anlamsızlaşır.

Ne söylemeli?

Söylenebilecek cümle şudur. Bazı hareket hücreleri, bir eylemi yaparken ve izlerken etkinleşebilir. Bu, başkasının hareketinin sinir sisteminde bir karşılığı olabileceğini düşündürür. Düşündürmesi, empatinin, adaletin ve dinlemenin o hücreyle bittiği anlamına gelmez.

Söylenmemesi gereken cümle ise şudur. Ayna nöron sayesinde insan doğası gereği iyidir. Cümle, hem bulguyu hem ahlakı şişirir. Şişen yerde, birini dinlememek bir hücre arızası, dinlemek ise bir biyolojik zorunluluk olur. Zorunluluk, dikkatin ve seçimin payını siler.

Sık sorulan sorular

Ayna nöron diye bir şey yok mu? Maymunlarda, bir hareketi yaparken ve izlerken etkinleşen hücreler gözlenmiştir. Yok saymak başka bir abartıdır. Abartı, bu hücreleri insan empatisinin tamamı ilan etmektir.

İzlemek, aynı duyguyu yaşamak mıdır? Bir hareketin sinirsel karşılığı, utancın ya da birini anlamanın tamamı değildir. Karşılık, yaşantıyı otomatik olarak ortak kılmaz. Ortak sanılan yerde, kendi heyecanınız karşı tarafın acısını örtebilir.

Bu bulgu neden bu kadar yayıldı? İnsanların birbirine kayıtsız olmadığına bilimsel bir mühür aranıyordu. Mühür, bulgunun sınırından daha hızlı yayıldı. Hız, ölçümün netliği değildir.