Belirsizliği yüzdeye çevirmeden taşımak

Bir kararın önünde iki tür karanlık durur. Biri, sonuçların ne kadar sık görüldüğünü aşağı yukarı bildiğimiz karanlıktır. Zar atmak buna yakındır. Diğeri, hangi sonuçların bile mümkün olduğunu tam sayamadığımız karanlıktır. Yeni bir iş, tanımadığınız bir hastalığın seyri, hiç görülmemiş bir düzen. İkisine de risk demek, ikinciyi birincinin rahatlığına gizler. Gizlenen rahatlık, uydurma bir yüzde olarak geri gelir.

İki karanlık

İlk karanlıkta elimizde bir dağılım vardır. Yüzde, o dağılımın kısaltmasıdır. Kısaltma eksik olabilir ama neyi eksik bıraktığını söyleyebiliriz. İkinci karanlıkta dağılımın kendisi tartışmalıdır. Yüzde yazmak, tartışmayı bitmiş gibi gösterir. Bitmemiş bir şeyi bitmiş göstermek, temkin değil, kostümdür. Kostümlü kesinlik, kararı hızlandırır. Hız, gerekçenin yerine geçer.

Hume, geçmişin geleceğe benzeyeceği beklentisinin bir alışkanlık olduğunu hatırlatır. O not zorunluluk hissini yavaşlatır. Belirsizlikte de benzer bir yavaşlama gerekir. Benzeyecek geçmiş yoksa, alışkanlık boşlukta yüzde üretir. Üretilen yüzde, tanık olunmuş bir sıklık değildir.

Yüzde ne zaman yalan söylemez?

Sayılmış bir geçmiş, açık bir tanım ve tekrar eden bir olay varsa yüzde bir özet olabilir. Özet, tek bir sonucu garanti etmez. Garanti etmemesi, özeti çöpe atmayı gerektirmez. Çöpe atmak da bir kesinliktir. Karşı uç, hiçbir sayının işe yaramayacağını söyleyerek her türlü birikimi inkâr eder. İnkâr, belirsizliği sevmek değil, öğrenmeyi kapatmaktır.

Kaynağa sorarken de aynı ayrım işe yarar. Beş soru iddianın sınırını yoklar. Bir metin yüzde veriyorsa, sayının hangi geçmişten ve hangi tanımdan çıktığını sorun. Tanım kayıyorsa sayı da kayar. Kayan sayıyı kesinmiş gibi taşımak, kaynağın süsünü bilgi sanmaktır.

Karar, kesinlik beklemez

Belirsizlik, kararı sonsuza ertelemenin bahanesi olmamalıdır. Erteleme, daha çok bilgi gelecekse anlamlıdır. Gelmiyorsa, beklenen şey bilgi değil, rahatsızlığın dinmesidir. Rahatsızlık dinmeyebilir. Dinmeyen rahatsızlıkta da bir adım seçmek gerekir. Seçmek, yüzde uydurmak zorunda değildir. Şunu söyleyebilirsiniz: bunu bilmiyorum, şu kapı kapanırsa bedel ağır, o yüzden bu kadarını şimdiden koruyorum.

Karşıolgusal düşünce burada hem yardım hem tuzak olur. Ya şöyle olsaydı değiştirilebilir parçayı gösterebilir. Sonsuz alternatif üretirse karar hiç kapanmaz. Kapanmayan karar, belirsizliğe saygı gibi görünür. Görünüşün altında, hiçbir dünyanın yeterince güvenli olmaması vardır.

Küçük korumalar

Belirsizlikte işe yarayan şey, sahte kesinlik değil, geri dönülebilirliktir. Geri dönülebilecek bir adım, yanlış çıkınca dünyayı kilitlemez. Kilitleyen adım ise daha çok gerekçe ister. Gerekçe, uydurma bir yüzde değil, kapanacak kapının adıdır. Kapının adı yoksa, büyük adımı küçültmek temkin olabilir.

Bir koruma da çeşitliliktir. Tek bir tahmine bütün imkânı bağlamak, tahmin doğruysa parlak, yanlışsa yıkıcıdır. Birkaç küçük deneme, hangi dünyanın geldiğini daha erken gösterir. Erken göstermek, geleceği bilmek değildir. Bilmediğimizi daha ucuza öğrenmektir.

Üçüncü koruma, dili temiz tutmaktır. Sanırım, bilmiyorum ve bu kadarını gördüm cümleleri zayıflık değildir. Zayıflık, bilmiyorumun üstüne iki basamaklı bir sayı yazmaktır. Sayı, dinleyeni de bağlar. Bağlanan dinleyici, sizin kostümünüzü kendi planının temeli yapar.

Ne zaman uzman?

Sağlık, hukuk ya da büyük bir mali karar, bu sayfanın taşıyacağı yük değildir. Belirsizlik orada da vardır. Vardır diye rastgele seçmek, temkin sayılmaz. İlgili bir uzmana danışmak, yüzdeyi ona ezberletmek için değil, hangi kapının gerçekten kapanacağını daha iyi görmek içindir. Bu yazı o görüşmenin yerine geçmez.

Gündelik halde ise bir cümle yeter. Elimde sıklık var mı, yoksa yalnızca bir hikâye mi var? Hikâye varsa onu yüzde diye anlatmayın. Sıklık varsa onu da kader diye anlatmayın. İki dürüstlük, belirsizliği taşınabilir kılar.

Sık sorulan sorular

Her bilinmeyene yüzde vermek daha mı bilimseldir? Hayır. Sayılmış bir geçmiş ve açık bir tanım yoksa yüzde, kesinliğin kostümüdür. Kostüm, kararı hızlandırabilir. Hız, bilgiyi artırmaz.

Belirsizlik karar vermemeyi mi gerektirir? Hayır. Bilgi gelmiyorsa beklemek, yalnızca rahatsızlığı erteleyebilir. Geri dönülebilir küçük bir adım, sahte bir kesinlik kurmadan da seçilebilir.

Hiçbir sayıya güvenmemeli miyim? Tersine bir kesinlik de zararlıdır. Tekrar eden ve tanımı açık olaylarda sayı bir özettir. Özet garanti değildir. Garanti olmaması, özeti inkâr etmeyi gerektirmez.