Schrödinger'in kedisi felsefede ne işe yarar?

Bir kutu, bir kedi, bir zehir şişesi. Kutuyu açana kadar kedinin hem diri hem ölü olduğu söylenir. Cümle o kadar çok tekrarlandı ki, Erwin Schrödinger'in bu sahneyi neden kurduğu unutuldu. O, çok küçüklerin dünyasındaki bir anlatımı kediye taşımanın ne kadar tuhaf durduğunu göstermek istiyordu. Tuhaf duruşu bir gerçek ilan etmek için değil, anlatımın sınırını sormak için kurdu. Popüler cümle, sınırı bir mucizeye çevirir.

Sahne neyi taşır?

Küçük parçacıkların bazı halleri, ölçülene kadar tek bir sonuç diye yazılamayabilir. Buna, kabaca, birden fazla ihtimalin birlikte taşınması denir. Schrödinger, bu anlatım olduğu gibi bir kediye uygulanırsa ne olacağını sorar. Kutuda bir atomun hali bir düzeneği tetikleyebilir. Tetiklenirse zehir şişesi kırılır. Anlatım ciddiye alınırsa, kutu açılmadan kedi de tek bir halde yazılamaz. Schrödinger bu sonucu bir keşif diye kutlamaz. Anlatımın, kedi ölçeğine taşınınca saçmalaştığını düşünür.

Saçmalama, fiziğin o küçük ölçekte işe yaramadığı anlamına gelmez. Anlamı daha dardır. Küçüklerin matematiğini, günlük nesnelere aynı cümleyle yapıştırmak açıklama değil, bir bağırış olabilir. Bağırış akılda kalır. Kaldığı için de deneyin eleştirel yönü silinir. Silinen yön, kedinin gerçekten iki halde birden yaşadığı iddiası değildir. İddianın, anlatımın bir sonucu olarak ne kadar tuhaf olduğudur.

Bakmak sonucu yaratır mı?

Popüler anlatının ikinci adımı şudur. Siz bakınca kedi bir hale düşer. Bakış, sonucu yaratır. Bu adım, ölçüm sorununu bir bilinç mistiğine bağlar. Ölçümün ne olduğu fizikte tartışmalıdır. Tartışma, her bakışın evreni tek bir hikâyeye indirdiğini göstermiş değildir. Bilincin ölçümü tamamladığı görüşü, seçeneklerden biridir. Seçenek, yerleşmiş bir olgu diye anlatılırsa deney yanlış kapıya çıkar.

Felsefi zombi, davranış ile yaşantıyı ayırıyordu. O sahne bakmanın her şeyi açıkladığını da söylemez. Kedide ise bakmak, çoğu zaman bir insanın merakına indirgenir. İndirgenen merak, ölçümün alet, ortam ve kayıt ile de ilgili olabileceğini unutturur. Unutulan şey, bilincin evrenin düğmesi olduğu hikâyesine yer açar. Hikâye çekicidir. Çekicilik, bir yorumun diğerlerini bitirdiği anlamına gelmez.

Belirsizlik kelimesi kayar

Günlük dilde belirsizlik, bizim bilmeyişimizdir. Kutuda kedi ya diridir ya ölüdür, biz bilmiyoruzdur. Küçüklerin fiziğindeki bazı anlatımlar, bunu yalnızca bir bilgisizlik saymaz. Saymayan anlatım ile günlük bilgisizlik aynı kelimeye düşünce, kedi her iki işi birden görür. Belirsizliği yüzdeye çevirmeden taşımak başka bir kapıdadır. Yine de ortak bir uyarı taşır. Bilmediğimiz şeyi, bildiğimiz bir mucize diye anlatmak, karanlığı kostüme çevirir.

Kostüm burada şöyledir. Kedi hem diridir hem ölüdür, o halde hiçbir şey kesin değildir, o halde her iddia aynı anda doğrudur. Sıçrama, deneyin taşıyabileceğinden uzundur. Deney, belirli bir anlatımın kedi ölçeğinde tuhaf durduğunu gösterir. Her tartışmayı bir kutuya koymaz. Koyan kişi, anlamadığı bir fizik cümlesini bir görecilik sopası yapmıştır.

Felsefe neden bu sahneyi sever?

Sahne, gözlemin sonucu ne kadar değiştirdiğini sordurur. Soru meşrudur. Meşru soru, tek bir cevaba kilitlenmek zorunda değildir. Bazı yorumlar, kutuyu açmadan da kedinin tek bir halde olduğunu, bizim yalnızca bilemediğimizi söyler. Bazıları, küçük ölçekteki anlatımın büyük nesnelere aynı biçimde uygulanmayacağını vurgular. Bazıları, birçok sonucun başka biçimde birlikte durduğunu düşünür. Bu sayfa o yorumlardan birini kazanan ilan etmez. İlan etmeden önce, popüler cümlenin hangisini sildiğini gösterir.

Beyin kavanozu da gözlem ile kaynağı ayırıyordu. O kuşku sahnenin bizi yanıltabileceğini sorar. Kedi, başka bir yanıltmayı konuşur. Yanıltma, duyunun yalanı değil, bir anlatımın ölçek değiştirdikçe saçmalaşmasıdır. İki deneyi aynı şüpheci torbaya koymak, ikisinin de sorduğu ölçeği karıştırır.

Ne söylenmeli?

Söylenebilecek cümle şudur. Schrödinger, küçüklerin bir anlatımını kediye taşımanın tuhaf bir sonuç verdiğini göstermek için bir kutu kurdu. Sonuç, bakışın evreni yarattığı şeklinde ezberlenmemelidir. Ezber, deneyin eleştirisini bir eğlenceye çevirir. Eğlence akılda kalabilir. Kalan eğlence, ölçüm sorununu çözmüş olmaz.

Söylenmemesi gereken cümle ise şudur. Demek ki hiçbir şey tek halde değildir. Bu cümle, bir düşünce deneyinin sınırını siler. Sınırı silinen deney, her iddiayı hem doğru hem yanlış yapar. Hem doğru hem yanlış olan iddia, hiçbir şeyi ayırt etmez. Ayırt etmeyen bir kedi, felsefeye değil, yalnızca bir afişe yarar.

Sık sorulan sorular

Kedi gerçekten hem diri hem ölü müdür? Bu, popüler bir kısaltmadır. Schrödinger sahneyi, o anlatımı kediye taşımanın ne kadar tuhaf olduğunu göstermek için kurmuştur. Tuhaf sonucu bir doğa olayı diye ezberlemek, deneyin eleştirel yönünü siler.

Bakmak sonucu yaratır mı? Ölçümün ne olduğu tartışmalıdır. Bilincin bakışının sonucu tek hale indirdiği görüş, seçeneklerden biridir. Yerleşmiş bir olgu diye anlatılması, diğer yorumları yok sayar.

Bu deney her şeyin belirsiz olduğunu mu gösterir? Hayır. Belirli bir fiziksel anlatımın, günlük nesnelere aynı cümleyle taşınınca saçmalaşabileceğini gösterir. Her tartışmayı bir kutuya koymak, deneyin sınırını aşar.