Beyin kavanozu: Kuşku en son nerede durur?
Kavanozdaki beyin, bütün sahnenin yanıltıcı olabileceğini sorar. Yazı, bu kuşkunun nereye kadar gidebileceğini tartışır.
Şöyle bir sahne kurulur. Beyniniz bedeninizden ayrılmış, bir kavanozdadır ve size bütün bu odayı, bu cümleleri, bu elleri gösteren bir düzenek tarafından uyarılmaktadır. Sahne size tam gerçek gibi gelir. Geldiği için de sahnenin sahte olduğunu içeriden kanıtlayamazsınız. Beyin kavanozu, kuşkunun en sevdiği duraktır. Durak, dünyayı inkâr etmek için değil, hangi cümlenin bu kuşkuya dayanabileceğini sormak için kurulur.
Sahne neyi kanıtlamaz?
Sahne, gerçekten bir kavanozda olduğumuzu göstermez. Yalnızca şunu söyler: yaşadığınız deneyim, deneyimin nedeni hakkında tek başına son söz olmayabilir. Aynı görüntü, farklı bir kaynaktan da geliyor olabilir. Bu ihtimal, günlük işleri durdurmak için fazla geniştir. Kapıyı açmaya, su içmeye, birine cevap vermeye devam ederiz. Geniş ihtimal, bu devam edişi aptalca ilan etmez. İhtimalin pratikte ne işe yaradığını sorar.
Descartes da benzer bir durak kurmuştu. Kötücül bir aldatıcı, sahnenin tamamını yanıltıyor olabilirdi. O varsayım, yöntemli kuşku yazısında gördüğümüz gibi, kalıcı bir inkâr için değil, ayakta kalan bir eşik aramak içindir. Beyin kavanozu, o eşiğin modern bir dekorudur. Dekor değişince soru bütünüyle değişmez. Yine de yeni bir itiraz eklenir: kullandığımız kelimeler, sandığımız şeylere gerçekten değiyor mu?
Kelime, gördüğü şeye değmeyebilir
Hilary Putnam, kavanoz sahnesine bir anlam itirazı getirir. Kavanozdaki bir beyin, beyin ve kavanoz kelimelerini kullanabilir. Fakat bu kelimeler, o beynin hiç karşılaşmadığı gerçek beyinlere ve kavanozlara değmiyor olabilir. Kelime, beynin alıştığı uyaranların içinde bir yere işaret eder. O halde kavanozdaki biri ben bir beyin kavanozundayım dediğinde, cümle bizim dışarıdan kastettiğimiz durumu tutturmayabilir.
Bu itiraz, kuşkuyu bir çırpıda çözdüğünü iddia etmez. Daha dar bir şey söyler. Kuşkucu cümle, kendi sahnesinin içinde, sandığı anlamı taşıyamayabilir. Taşıyamamak, sahnin imkânsız olduğunu kanıtlamaz. Cümlenin, içeriden o sahneyi doğru tarif edemeyeceğini söyler. Ayrım incedir ve ince olduğu için popüler anlatıda sık kaybolur. Kaybolunca ya kuşku bütünüyle yenilmiş gibi anlatılır ya da itiraz hiç duyulmamış gibi.
Anlam, yalnızca kafanın içinde midir?
Putnam'ın itirazı, anlamın sadece kafadaki bir resim olmadığı düşüncesine dayanır. Kelimenin neye değdiği, dünyayla kurulan ilişkiye de bağlıdır. Hiç su görmemiş, su kelimesini yalnızca içerideki bir görüntü için kullanan biri, dışarıdaki suyu kastetmiyor olabilir. Bu fikir, Cin odası tartışmasıyla karıştırılmamalıdır. Cin odası, simgeleri doğru dizmenin anlama yetip yetmediğini sorar. Beyin kavanozu, simgenin hangi nesneye değdiğini sorar. İkisi de anlamın sandığımız kadar içsel olmayabileceğini düşündürür. Biri işlemden, diğeri ilişkiden şüphe eder.
İtirazın da itirazı vardır. Kuşkucu, o zaman cümleyi başka türlü kurarım diyebilir. Belki kelimeler dışarıdaki kavanoza değmiyordur ama yaşadığım şeyin kaynağı yine de sandığım gibi değildir. Anlam itirazı bu genişletilmiş kuşkuyu her zaman kapatmaz. Kapamaması, itirazı boş yapmaz. Boş olan, itirazı ya mucize ya safsata diye tek kelimeye indirmektir.
Günlük kuşkuya çevirmeyin
Beyin kavanozu, her anlaşmazlıkta kullanılacak bir silah değildir. Karşınızdaki kişi bir olayı yanlış hatırlıyorsa, onu kavanoza koymak açıklama değildir. Açıklama, tanıklığı, kaydı ve bağlamı yoklamaktır. Kavanoz, bu yoklamanın yerine geçmez. Geçerse, her iddia aynı anda hem mümkün hem de tartışılmaz olur. Tartışılmaz mümkün, düşünmeyi durdurur.
Yine de sahnenin bir yararı vardır. Kesin görünen bir algının, algının nedeni hakkında son cümle olmadığını hatırlatır. Rüyada da kapı gerçek gibi açılır. Rüya, hayatın tamamının rüya olduğunu kanıtlamaz. Kanıtladığı şey, hissin tek başına kaynak bilgisi vermediğidir. Bu mütevazı sonuç, kavanoz edebiyatının bağırdığından daha kullanışlıdır.
Mary'nin odası da bir iç ile dış ayrımı kurar. Orada soru, tarifin yaşantıyı verip vermediğidir. Burada soru, yaşantının kaynağını içeriden teşhis edip edemeyeceğimizdir. Renk bilgisi deneyi ile kavanozu aynı başlıkta eritmek, iki soruyu da bulanıklaştırır. Biri deneyimin türüne, diğeri deneyimin nedenine bakar.
Dürüst durak
Dürüst durak şudur: kavanoz ihtimali, pratikte dünyayı yönetecek bir hipotez değildir. Yönetmeye kalktığında her fark silinir, çünkü her sahne ona da uyar. Her şeye uyan hipotez, hiçbir şeyi ayırt etmez. Ayırt etmeyen bir düşünce, kuşku gibi görünür ama aslında merakı kapatır. Merak, fark arar. Kavanozun geniş hali fark bırakmaz.
Dar hali ise bir temkin bırakır. Gördüğüm sahne, kaynağı hakkında tek başına yeter demem. Bu temkin, Descartes'ın bir anlık askıya almasına yakındır. Askı uzarsa hayat durur. Askı hiç yoksa her görüntü hemen neden sanılır. İkisinin arası, düşünce deneyinin yaşanabilir yeridir.
Sık sorulan sorular
Beyin kavanozu gerçek olduğumuzu çürütür mü? Hayır. Bir ihtimal sahnesidir. Sahne, yaşantının kendi kaynağını içeriden kesin teşhis edemeyebileceğini söyler. Bunun dışında bir kanıt iddiası taşımaz.
Putnam kuşkuyu bitirmiş midir? Bitirdiğini söylemek fazla kaçar. O, kavanozdaki birinin kullandığı kelimelerin, bizim kastettiğimiz nesnelere değmeyebileceğini ileri sürer. Bu, her türlü kuşkucu cümleyi kapatmaz. Cümlenin anlamını daha dikkatli kurmayı ister.
Bu düşünce günlük hayatta ne işe yarar? Her tartışmayı bir simülasyon sanmak işe yaramaz. İşe yarayan kısım daha küçüktür: bir şey gerçek gibi hissediliyor diye, hissin kaynağını sormayı bırakmamak. Kaynağı sormak ile kaynağı inkâr etmek ayrı durur.