Henüz doğmamış olanlara borcumuz var mı?

Bir kararın bedelini ödeyecek kişi henüz yoksa, bedeli kimseye ait değilmiş gibi durur. Yol, birikim, bir toprağın yorulması ya da bir borcun ertelenmesi, masadaki insanları rahatlatabilir. Rahatlama, sonraki insanların aynı rahatlığı bulacağı anlamına gelmez. Nesiller arası adalet, bu boşluğu adlandırmaya çalışır. Ad, hazır bir fatura değildir. Fatura kesilecek kişinin henüz doğmamış olması, faturanın konusu yok demek de değildir.

Masada olmayan kişi

Sözleşmeler, çoğu zaman masadakiler arasında kurulur. Rawls'un perdesi bile, kuralı seçecek kişilerin bir gün o toplumda yer alacağını varsayar. Cehalet perdesi kendi yerini bilmemeyi ister. Gelecek kuşaklarda ise yer henüz hiç yoktur. Yokluk, temsil etmeyi zorlaştırır. Temsil edilmeyen kişi, itiraz da edemez. İtiraz edememek, çıkarı yok saymak için elverişli bir bahanedir.

Bahane iki biçimde gelir. Biri, onları tanımıyoruz, o halde borç yok der. Diğeri, onlar da bizim gibi idare eder der. Birincisi yokluğu gerekçe yapar. İkincisi, kendi alışkanlığını onların da taşıyacağını varsayar. İkisi de bugünkü rahatlığı korur. Korunan rahatlık, bir gerekçe gibi konuşur.

Kim zarar görür?

Burada ince bir bilmece vardır. Bugün alınan bir karar, yalnızca koşulları değil, kimin doğacağını da değiştirebilir. Farklı bir hayat, farklı karşılaşmalar, farklı insanlar demek olabilir. O zaman, bu karar olmasaydı var olmayacak birine, karar zarar verdi demek zorlaşır. Çünkü alternatifinde o kişi yoktur. Zarar, var olan birinin daha kötü hale gelmesi olarak tarif ediliyorsa, tarif burada zorlanır.

Zorlanma, her kararın masum olduğu anlamına gelmez. Daha geniş bir soru durur. Hangi dünyayı, kim olursa olsun yaşanabilir kılıyoruz? Kişinin adı değişse bile, daralmış bir imkân daralmış kalır. Bilmece, isim üzerinden kurulan zararı sorgular. İmkân üzerinden kurulan sorumluluğu silmek zorunda değildir. Silmek ile sormak burada da ayrıdır.

Ne borç sayılır?

Borç, sonraki insanların bizim zevkimizi tekrar etmesi değildir. Onları belirli bir hayat tarzına kilitlemek, temsil edemedikleri bir masada ikinci bir tahakküm olur. Daha dar bir borç düşünülebilir. Seçenekleri bütünüyle kapatan, onarımı imkânsıza yaklaştıran ve bugünkü rahatlığı tek gerekçe yapan kararlar ayrıca tartılmalıdır. Tartı, her değişikliği yasaklamaz. Değişikliğin kimin sırtına yazıldığını sorar.

Hayvanlara dair tartışma da benzer bir dışarıda kalmayı konuşur. O yazı sözleşmeye oturamayanı bütünüyle dışarıda bırakmanın kolaylığını gösterir. Gelecek insanlar oturacaktır, ama henüz oturamıyorlardır. İki dışarıda kalış aynı değildir. Biri tür, diğeri zamandır. İkisi de bugünkü masanın kendini yeter sanmasını zorlaştırır.

Yakın ile uzak

Bedel ne kadar gecikirse, o kadar hafif hissedilir. Hafiflik bir yanılgı olabilir. His, zamanın uzaklığını küçüklük sanır. Karşıolgusal düşünce de burada işe yarar ve yorar. Ya böyle olmasaydı sorusu, bugünkü seçimin izini sürer. İz sürülemez diye iz yok sayılırsa, uzaklık bir aklama olur. İz her ayrıntısıyla bilinmiyorsa da, kesin bir felaket hikâyesi uydurmak aynı derecede acelecidir. Bilinmeyen şeyi uydurmak, borcu değil korkuyu büyütür.

Dürüst durak şudur: sonucu rakamla süslemeden, hangi kapıyı kapattığımızı söylemek. Kapı kapanmıyorsa, her tedbiri aynı bağırışla istemek gerekmez. Kapı kapanıyorsa, masadakilerin rahatlığı tek cümlelik gerekçe olmamalıdır. Bu sayfa belirli bir politikanın reçetesi değildir. Reçete, ülkeye ve imkâna göre değişir. Değişen şeyin içinde, doğmamış olanın hiç sayılmaması da vardır.

Bugünkü kişi de unutulmasın

Geleceği konuşurken bugün zarar göreni silmek, ters bir haksızlıktır. Henüz yok olan uğruna, şu an masada olup bedel ödeyenin sesini kısmak da bir perde deliğidir. Adalet, bir kuşağı diğerinin bahanesi yapmak zorunda değildir. Dar bir kaynakta öncelik gerekebilir. Öncelik, gizlenmeden söylenirse tartışılabilir. Gizlenirse, her iki taraf da birbirinin adıyla susturulur.

Küçük bir yoklama yeter. Bu karar, sonraki insanların seçeneklerini mi daraltıyor, yoksa yalnızca bizim alışkanlığımızı mı koruyor? İkinciyse, korumanın adını borç koymayın. Birinciyse, belirsizliği bahane edip kapıyı görünmez saymayın.

Sık sorulan sorular

Doğmamış birine borç olur mu? Adı belli bir kişiye klasik anlamda zarar vermek zor olabilir, çünkü karar kimin doğacağını da değiştirebilir. Yine de yaşanabilir imkânı bütünüyle daraltmamak, isme bağlı olmayan bir sorumluluk olarak düşünülebilir.

Geleceği düşünmek bugünkü ihtiyacı siler mi? Silmemelidir. Henüz yok olan uğruna, şu an bedel ödeyenin sesini kısmak da bir haksızlıktır. Öncelik gerekebilir. Gerekirse gizlenmeden söylenmelidir.

Bu yazı belirli bir politika önerir mi? Hayır. Hangi kapının kapandığını sormayı önerir. Kapının nasıl açık tutulacağı, ülkeye ve imkâna göre değişir. Değişen çözüm, soruyu iptal etmez.