Hatıra neden bir kayıt gibi durmaz?

Bir olayı yıllar sonra anlattığınızda, aynı kelimeler her seferinde gelmez. Bir ayrıntı büyür, bir yüz silinir, bir cümle bugünkü halinize bağlanır. Bu kayma, her hatıranın yalan olduğu anlamına gelmez. Hatıranın bir bant kaydı gibi durmadığını gösterir. Otobiyografik bellek, geçmişi bugünkü bir soruyla yeniden kurar. Kuruluş, kişiyi de o geçmişin içine yerleştirir.

Neden bant değildir?

Olay anında her şey eşit kaydolmaz. Dikkat bir yüze, bir kokuya, bir tehdide gider. Geri kalan, hiç girmemiş olabilir. Giren de, sonraki anlatılarda aynı ağırlıkta durmaz. Durmamasının nedeni, belleğin tembel olması değildir. Belleğin, dağınık izleri bir sahne haline getirirken bugünün ihtiyacını da kullanmasıdır. İhtiyaç, bir mahkemede savunma, bir dostla yakınlık ya da bugünkü kimliğin tutarlılığı olabilir.

Benlik anlatısı bu kuruluşun geniş halidir. O çizgi dağınık günleri bir kişiye dizer. Hatıra, dizilen günün tek bir sahnesidir. Sahne, çizgiye uymuyorsa kenara kayabilir. Kayma, kötü niyet şartı taşımaz. Tutarlı bir hikâye, uymayan ayrıntıyı kendiliğinden soluklaştırır.

Soru, sahneyi değiştirir

Aynı gün, nasıl bu kadar cesurdum diye sorulunca başka, nasıl bu kadar kördüm diye sorulunca başka anlatılır. İki anlatı da bir iz taşır. Taşıdıkları iz, sorunun seçtiği kapıdan girer. Kapı, olmayan bir ayrıntıyı da içeri alabilir. Başkasından duyulan bir cümle, zamanla kendi gözünüzmüş gibi yerleşir. Yerleşen cümle akıcıdır. Akıcılık, tanıklığın kendisi değildir.

Bataklık adamı, yaşamadığı bir geçmişi konuşan kopyayı soruyordu. O sahne uç bir örnektir. Günlük hali daha mütevazıdır. Yaşadığınız güne, sonradan duyduğunuz bir yorum eklenir. Eklenen yorum, olayın parçası gibi hatırlanır. Hatırlama, yalan söyleme kararı olmak zorunda değildir. Kuruluşun, iz ile yorumu ayırmamasıdır.

Duygu hangi ayrıntıyı seçer?

Çökkün bir günde, eski bir konuşmanın kırıcı cümlesi öne çıkabilir. Daha ferah bir günde, aynı konuşmanın başka bir cümlesi kalır. Bu, belleğin size karşı çalıştığı anlamına gelmez. Duygunun, hangi izi daha erişilir kıldığını gösterir. Erişilen iz, bütün günün özeti sanılırsa gün daralır. Daralan gün, bugünkü hali kanıtlamak için geçmişi kullanır. Kullanım, ruminasyonun da yakıtı olabilir. Aynı sahne, yeni bir ayrım eklemeden döner.

Uyku, bazı izlerin yerleşmesine yardım edebilir. O aralık her ayrıntıyı eşit tutmaz. Tutmayan eşitlik, yıllar sonraki hatırada daha da belirginleşir. Belirginleşen şey, en doğru ayrıntı değil, en çok tekrar edilen ayrıntı da olabilir. Tekrar, doğruluğun yerine geçebilir.

Başkasının hatırası

Aile sofrasında anlatılan bir çocukluk, sizin henüz kurmadığınız bir sahneyi size ait kılar. Ait kılınan sahne, fotoğrafla da desteklenebilir. Fotoğraf, bir anı dondurur. Dondurulan an, bütün gün değildir. Bütün gün sanılırsa, fotoğrafın dışı hiç yaşanmamış gibi olur. Olmayan dış, aslında dikkatin gitmediği yerdir.

Bu yüzden iki kişi aynı olayı başka türlü hatırlayabilir. Başka türlü hatırlamak, birinin yalancı olduğunu tek başına göstermez. İki kuruluş, iki soru, iki duygu devrededir. Devrede olanı yalan diye kapatmak, kendi kuruluşunuzu bant sanmaktır. Bant sandığınız şey de bir kuruluştur.

Ne kadar güvenmeli?

Hatıraya hiç güvenmemek, hayatı bir şüpheye çevirir. Her ayrıntıyı kesin sanmak ise bugünkü hikâyeyi geçmişin yerine koyar. Orta yer şudur. Hatıra bir ipucudur. İpucu, tekrar edildikçe sertleşir. Sertleşen ipucu, bir mektupla, bir tanıkla ya da yalnızca içinizde uymayan bir boşlukla çelişebilir. Çelişki, sizi sahtekâr yapmaz. Kuruluşu görünür kılar.

Görünür kılmanın pratik hali küçüktür. Bu sahneyi hangi soruyla açtım? Açmadığım bir ayrıntı, bugünkü cümlemi bozar mıydı? Bozsaydı, cümle bir keşif değil, bir koruma olabilir. Koruma anlaşılırdır. Anlaşılır korumayı, olan bitenin tamamı sanmamak yeter.

Bu yazı, travmatik ya da hukuki bir hatıranın nasıl değerlendirileceğini söylemez. O değerlendirme, bir uzmanı ve somut izleri ister. İsterken de şunu unutmamak gerekir. Sıradan bir hatıra bile bant değildir. Bant olmadığı için, hem şefkat hem temkin aynı anda durabilir.

Sık sorulan sorular

Hatıra değişiyorsa yalan mı söylemiş olurum? Her kayma bir yalan kararı değildir. Bellek, izleri bugünkü soruyla yeniden kurar. Kuruluş, olmayan bir ayrıntıyı da içeri alabilir. Alınan ayrıntı, kötü niyet şartı taşımaz.

İki kişi aynı günü neden başka anlatır? Çünkü dikkat, duygu ve sonraki sorular aynı kapıdan girmez. Başka anlatı, birinin yalancı olduğunu tek başına göstermez. İki kuruluşun da bant sanılmaması gerekir.

Hatıraya hiç güvenmemeli miyim? Hayır. Hatıra bir ipucudur. İpucu, tekrar edildikçe sertleşir. Sertleşen şeyi, başka bir izle çelişince de bütün gerçeğin kendisi sanmamak yeter.