Akış hali neden hem hafif hem kırılgandır?
Akış, işin zorluğu ile becerinin aynı hizada buluştuğu bir dikkat halidir. Zorla çağırılamaz, her verimin adı da değildir.
Bir işin içindeyken saatin geçtiğini fark etmediğiniz olur. Kendinizi seyretmezsiniz. Bir sonraki adım, adımı düşünmekten önce gelir. Bu hale akış denir. Ad, Mihaly Csikszentmihalyi'nin tarif ettiği bir dikkat düzenine yakındır. Düzen, sonsuz bir ilham değildir. İşin zorluğu ile becerinin birbirini ne ezdiği ne de uyuttuğu bir aralıktır. Aralık hafif hissedilir. Hafiflik, her an çağırılabileceği anlamına gelmez.
Ne zaman gelir?
Akışın sık anılan birkaç koşulu vardır. İşin ucu bellidir. Geri bildirim gecikmez. Zorluk, becerinin biraz önündedir ama büsbütün yabancı değildir. Bu üçü bir arada durunca dikkat, kendini seyretmeye ayıracak yer bulamaz. Yer bulamaması bir kayıp gibi anlatılmamalıdır. Seyir, çoğu zaman işi ikiye böler. Biri yapan, diğeri yapanı izleyendir. Akışta izleyen bir süre kenara çekilir.
Öz-farkındalık her zaman bir erdem değildir. Fark etmek ile suçlamak ayrımı, seyreden sesin bir mahkemeye dönebildiğini gösterir. Akış, o mahkemeyi bir süre kapatır. Kapanış, hatayı yok saymak değildir. Hatanın, bir kimlik cezası olmadan hemen düzeltilebildiği bir tempodur. Tempo bozulunca mahkeme geri gelir. Gelen mahkeme, akışın bittiğini haber verir.
Neden zorla çağrılmaz?
Kişi, şimdi akışa gireceğim diye oturursa seyir başlar. Başlayan seyir, tam da kenara çekilmesi gereken sestir. Ses, verimi ölçer, süreyi kollar, başkasıyla kıyaslar. Kıyas, erken güvenin ya da yetersizlik hükmünün kapısıdır. İki kapı da işin içinden çıkar, kişinin etrafında döner. Dönen kişi, bir sonraki adıma değil, kendi haline bakar.
Ruminasyon da bu bakışın uzamış halidir. Dönen düşünce yeni bir ayrım eklemeden hükmü büyütür. Akış, hükmün büyümediği aralıktır. Aralığı bir teknikle zorlamak, onu bir ürün yapar. Ürün, genellikle gelmez. Gelmeyince kişi, bir de akışa giremedim diye ikinci bir hüküm kurar. Hüküm, kırılganlığı kişiliğe yazar.
Zorluk ile beceri
İş fazla kolayssa dikkat dağılır. Fazla zorsa kişi kendini seyretmeye başlar. İkisi de akışın dışıdır. Öz-yeterlik, belirli bir adımı sürdürebileceğine dair inançtı. O inanç burada işe yarar. Adım, becerinin biraz üstündeyse inanç bir deneme bırakır. Adım, bütün bir hayatı kurtarmaksa inanç bir slogana döner. Slogan, akış değildir.
Dikkat yazısı, geçişin maliyetini anlatır. O maliyet akışın neden çabuk kırıldığını da gösterir. Bir bildirim, seyri geri çağırır. Geri gelen seyir, işin ucunu düşürür. Düşen uç, yeniden bağlanana kadar hafiflik gitmiştir. Gitmesi, kişinin disiplinsiz olduğunu tek başına kanıtlamaz. Aralığın, sanıldığından daha ince olduğunu gösterir.
Verim ile karışmasın
Akış, çok iş bitirmek diye de satılır. Satış, hali bir ölçüte çevirir. Ölçüt, seyri yeniden içeri alır. İçeri alınan seyir, akışı kovar. Kovulan şeyin adı verim diye anılmaya devam eder. Devam, kelimeyi yorar. Yorulan kelime, her uzun çalışmayı akış sanır. Uzun çalışma, seyir dolu da olabilir. Seyir dolu uzunluk, hafifliğin kendisi değildir.
Bir de şu sınır vardır. Akış, her işin amacı olmak zorunda değildir. Bir yas, bir karar, bir başkasını dinlemek, kendini unutmanın değil, kendini bir süre daha tutmanın işi olabilir. Tutulması gereken yerde akış aramak, o işi bir oyuna çevirir. Oyun, her ciddiyetin düşmanı değildir. Düşman olan, her hali aynı hafifliğe zorlamaktır.
Ne kalır?
Dürüst tarif şudur. Ucu belli, geri bildirimi gecikmeyen ve becerinin biraz üstündeki bir işte dikkat kendini seyretmeyebilir. Bu hal hoştur ve kırılgandır. Kırılgan olduğu için bir kimlik, bir verim hedefi ya da bir ahlaki üstünlük yapılmamalıdır. Yapılırsa, aralık kapanır. Kapanan aralıkta kişi, akışı değil, akışa girememeyi düşünür.
Küçük bir düzen, hali zorlamadan ona yer bırakabilir. Tek bir uç, bildirimden uzak bir süre, beceriyi aşmayan ama uyutmayan bir parça. Düzen bir garanti değildir. Garanti aramak, seyri geri çağırır. Çağrılmayan seyir, belki gelir. Gelmemesi de bir başarısızlık sayılmamalıdır.
Sık sorulan sorular
Akışa girmeyi kararlaştırabilir miyim? Karar, çoğu zaman seyri başlatır. Seyir, halin kendisini kovar. Ucu belli ve gücü aşmayan bir işe yer açmak, hali çağırmaktan daha dürüsttür. Yer açmak garanti vermez.
Her uzun çalışma akış mıdır? Hayır. Uzunluk, kendini seyretmeden de seyrederek de geçebilir. Akış, sürenin değil, zorluk ile becerinin aynı hizada buluşmasının adıdır. Buluşma yoksa uzunluk başka bir şeydir.
Akış her iş için iyi midir? Dinlemek, yas tutmak ya da ağır bir karar, kendini unutmayı değil, bir süre daha tutmayı isteyebilir. Her hali aynı hafifliğe zorlamak, o işi bir oyuna indirger.